Epostle-ի փոքր թիմը մարտի 22-ին մեկնեց Հայաստան՝ այցելելու Արցախից տեղահանվածներին և տեսնելու, թե ինչպես կարող ենք այնտեղ հիմնել և զարգացնել օգնության ծրագրեր։ Երբ մենք ժամանեցինք Երևան, թվում էր, թե հենց հողն է շունչը պահել՝ լուռ, հնագույն և սպասողական։ Մի քաղաքում, որտեղ յուրաքանչյուր քար պատմություն է պատմում, մենք ողջունվեցինք մի շաբաթվա ընթացքում, որը մեզ տարավ Հայաստանի սրտի միջով՝ իր ցավով, հույսով և, ամենից առաջ, իր մարդկանցով։

Մեր առաջին այցը Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաների կենտրոն էր, որտեղ ամենափոքր ժեստերն անգամ հրաշքի էին նման։ Քայլել սովորող փոքրիկը, ծամել սովորող երեխան՝ այն պարզ բաները, որոնք մեզանից շատերն ընդունում են որպես հասարակ իրողություն, այստեղ նշվում էին համբերությամբ և ուրախությամբ։ Հիշում եմ Մոնթեին՝ խելացի մի տղայի, որի ծիծաղը լցնում էր փողոցները, երբ նա հոր հետ խոսում էր ռադիոկայանով։ Նա մեզ սովորեցրեց մի բան, որ չէինք սպասում՝ հաղորդակցությունը միշտ չէ, որ բառերով է լինում, այն կապի մասին է։ Որ ուրախությունը տոկուն է, և երեխաները միշտ գտնում են փայլելու միջոցը։

Երևանից մենք ուղևորվեցինք Վանաձոր։ Գուգարաց թեմում մենք տեսանք մի եկեղեցի, որը ոչ միայն պահպանում է անցյալը, այլև բառացիորեն կարկատում է ապագան։ Կարի մեքենաների դռդռոցով և վճռական կանանցով լի մի սենյակում մենք հանդիպեցինք մայրերի, այրիների և երազողների։ Ոմանք զինվորների համար քնապարկեր էին կարում, ոմանք էլ սովորում էին ապագան կառուցել թելով ու կտորով։ Իրականում նրանք արժանապատվություն էին կարում։ Մի կին ասաց. «Մինչ այս դասընթացը կարծում էի, թե կարել գիտեմ։ Հիմա հասկանում եմ, որ սովորում եմ ոչ միայն հմտություն, այլև նպատակ»։

Epostle-ի նախաձեռնած այս ծրագիրը տեխնիկական վերապատրաստումից ավելին է դարձել, այն բուժման մի շարժում է։ Այն հզորացնում է կանանց, ովքեր ժամանակին կարծում էին, թե իրենց տարիքը, տրավման կամ անցյալն են իրենց սահմանում։ Այժմ նրանք կոտրում են շղթաները։ Նրանք այլևս միայն կանայք կամ քույրեր չեն, նրանք արարողներ են։ Մի կին կիսվեց, որ առաջին անգամ է ինչ-որ բան անում հենց իր համար։ Նրա ինքնախնամքը գիշերները, երբ աշխարհը քնած էր, միայնակ գործելն էր։ Եվ այդ լուռ գործողության մեջ նա վերագտավ մի սրբազան բան՝ ինքն իրեն։

Վանաձորի երեխաների կենտրոնում ես տեսա երեխաների, ովքեր կորցրել են շատ բան, բայց դեռ հետապնդում են երազանքներ, նկարում տեսիլքներ, սովորում անգլերեն, գործում բնության գույներով ներկված գորգեր։ Այս երեխաները պարզապես արվեստ չեն ստեղծում։ Նրանք յուրաքանչյուր վրձնահարվածով և թելի յուրաքանչյուր հանգույցով հաղթահարում են իրենց տրավմաները։ Նրանց մատները փոքր են, բայց քաջությունը՝ մեծ։ Նրանք ինձ հիշեցրին. հույսը կարգապահություն է, ոչ թե պարզապես զգացմունք։ Այն ամեն օր մարզվում է ստեղծագործության և հոգատարության միջոցով։

Եվ հետո, կային Արցախից եկած կանայք։

Ոչ մի բառ լիովին չի կարող նկարագրել այդ սենյակի ծանրությունը։ Այս կանայք՝ բուժքույրեր, ուսուցիչներ, քիմիկոսներ, փախել էին իրենց երեխաների և հուշերի հետ միասին՝ միայն պարզելու, որ իրենց մասնագիտությունները մնացել են իրենց տների հետ։ Նրանց նոր անձնագրերում ծննդավայրի դիմաց այժմ գրված է «Ադրբեջան»։ Նրանց վիշտը հեռու չէր, այն շոշափելի էր, հում։ Մեկն ասաց. «Նրանց լսելը նման է մեր պապերի՝ 1915 թվականի մասին պատմությունները լսելուն»։

Մենք հաճախ ասում ենք «այլևս երբեք», բայց այստեղ մենք զգացինք ցեղասպանության կրկնվող արձագանքը՝ լուռ աշխարհի համար, բայց ճչացող մեր ժողովրդի սրտերում։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այստեղ՝ տեղահանության և ցավի մեջ, կար ավելի մեծ բանի սերմ՝ տոկունություն։ Այս կանայք նույնպես սովորում էին կարել, ոչ միայն գոյատևելու, այլև նոր կյանք կառուցելու համար։ Իրենց իրավունքները պաշտպանելու այնտեղ, որտեղ դրանք խլվել էին։

Երևանի զինվորների վերականգնողական կենտրոնում մենք տեսանք պատերազմի հետևանքները՝ մարմինների վրա գրված սպիներ, կորցրած վերջույթներ և հոգիներ, որոնք նորից են սովորում քայլել։ Բայց մենք տեսանք նաև վերածնունդ։ Մեքենաներ, որոնք օգնում են հավասարակշռությանը։ Աղի սենյակներ, որոնք մաքրում են թոքերը։ Հոգեբանական բուժում՝ ֆիզիկականի կողքին։ Նրանք ոչ միայն ապաքինվում են, նրանք վերակառուցվում են։

Բժիշկներից մեկն ասաց մեզ. «Մենք նրանց տալիս ենք նորից վեր կենալու գործիքները»։ Եվ մի՞թե Հայաստանը միշտ հենց դա չի արել։

Մենք հանդիպեցինք երիտասարդական խմբերի, որոնք երազում են գիտության, արվեստի և թերապիայի ոլորտներում ապագայի մասին։ Մենք լսեցինք Գալայի ձայնի դողը, երբ նա պատմում էր Բաքվից Արցախ փախչելու, իսկ այժմ՝ Արցախից կրկին տեղահանվելու մասին։ «Երբ ատում ես,- ասաց նա,- ստեղծելու ոչինչ չի մնում»։ Այնուամենայնիվ, նա այստեղ էր՝ շարունակում էր ստեղծել, շարունակում էր հուսալ, շարունակում էր առաջ գնալ։

Մեր ճամփորդությունն ավարտվեց «Թռչնոց բույն» ծրագրի երեխաների հետ, որոնք պատերազմի որբեր են և խնամվում են այն կանանց սիրով ու տեսլականով, ովքեր թույլ չտվեցին, որ վիշտը լինի վերջին խոսքը։ Իրենց նկարներում նրանք արտահայտեցին ցավը։ Իրենց խոսքերով նրանք կիսվեցին երազանքներով։ Դառնալ գիտնականներ։ Ուսուցիչներ։ Արվեստագետներ։ Բուժողներ։

Հայաստան կատարած այս ճամփորդությունը հեշտ չէր, բայց այն սրբազան էր։

Զատկի տոնին ընդառաջ մենք հիշում ենք, որ հարությունը գալիս է ոչ միայն մեծ հրաշքներով, այլև լուռ պահերով.
Երեխայի առաջին քայլի մեջ։
Այրու առաջին ժպիտի մեջ։
Փախստականի՝ անվտանգության առաջին շնչառության մեջ։
Ինքնության վերածննդի մեջ այն բանից հետո, երբ այն խլվել է։

Ցեղասպանության մոխիրներից և տեղահանության վշտից մեր ժողովուրդը վեր է հառնում։
Կրկին ու կրկին մենք վեր ենք հառնում։

Ինչպես գերեզմանից հարուցյալ Քրիստոսը, Հայաստանը վեր է հառնում տեսանելի վերքերով, բայց անպարտելի սիրով։ Եվ ինչպես գերեզմանի մոտից հեռացված քարը, մենք կոչված ենք հեռացնելու այն խոչընդոտները, որոնք խանգարում են մեզ լիարժեք տեսնել միմյանց։

Սա պարզապես տառապանքի պատմություն չէ։ Սա հարության պատմություն է։
Քարի միջով ճեղքող լույսի։
Մի ազգի, որը միավորված է ոչ թե սահմաններով, այլ սիրով, ստեղծագործությամբ և քաջությամբ։

Եկե՛ք այս լույսը տանենք առաջ։
Եկե՛ք պատմենք նրանց պատմությունները։
Եկե՛ք մենք էլ դառնանք հարության վկաները։

Այժմ վախը հաղթահարելու ժամանակն է

Քաջությամբ, 

Որպեսզի մենք կարողանանք դառնալ սիրո արտահայտություն

Մոխիրներից դեպի Լույս, մենք վեր ենք հառնում։

ԳՐԵԳՈՐԻ ԲԵՅԼԵՐՅԱՆԻ ԿՈՂՄԻՑ