Թղթե շերեփ

Editor’s note:  Affectionately called “Hayrik” by the Armenian people, Mgerdich Khrimian was the Catholicos of the Armenian Church between 1892-1907.  In 1878, at the request of Patriarch Nersess and the National Assembly, Khirimian represented the Armenians at Congress of Berlin.  Upon his return to Constantinople he recited this message at the Cathedral. (Haig Ajemian,  Hayotz Hayrig, page 511-3; translated by FVM).

Օրհնյա՛լ և սիրելի՛ հայեր. Հիմա դուք բոլորդ ականջներդ սրած, անհամբեր և անհանգիստ սպասում եք լսելու, թե ինչպիսի լուրեր է բերել մեզ Խրիմեան Հայրիկը Բեռլինի վեհաժողովից, և ի՞նչ է ասելու 61-րդ հոդվածի մասին, որը աշխարհի հզոր կառավարությունները շնորհել են հայկական նահանգներին։ Ուշադի՛ր լսեք, թե ինչ եմ ասելու։ Ըմբռնե՛ք իմ խոսքերի խորին իմաստը և ապա գնացե՛ք ու խորհե՛ք իմ ուղերձի շուրջ։

Ինչպես գիտեք, պատրիարք Ներսեսի և Ազգային ժողովի որոշմամբ, մենք մեկնեցինք Բեռլին՝ Վեհաժողովի մեծ տերություններին ներկայացնելու Հայկական հարցը։ Մենք մեծ հույսեր ունեինք, որ Վեհաժողովը խաղաղություն կբերի աշխարհին և ազատագրում՝ փոքր ու ճնշված ազգերին, որոնց շարքին ենք դասում նաև մեզ։ Վեհաժողովը գումարվեց, աշխարհի մեծ տերությունների պետական գործիչները հավաքվեցին կանաչ սփռոցով ծածկված դիվանագիտական սեղանների շուրջ։

Իսկ մենք՝ փոքր ու ճնշված ազգերս, սպասում էինք Վեհաժողովի դրսում։ Վեհաժողովի կենտրոնում՝ կանաչ սփռոցով ծածկված սեղանի վրա, դրված էր հերիսայի մի մեծ կաթսա (խիտ և շիլայանման կերակուր), որից մեծ ու փոքր ազգերն ու կառավարությունները պետք է վերցնեին իրենց բաժինը։

Մասնակիցներից ոմանք ձգտում էին դեպի Արևելք, ոմանք՝ դեպի Արևմուտք, և երկարատև բանավեճերից հետո, հերթով, մեկ առ մեկ, նրանք կանչեցին փոքր ազգերի ներկայացուցիչներին [ժողովի]։ Առաջինը մտավ բուլղարը, ապա՝ սերբը և ղարադաղցին։ Նրանց կողքերից կախված սրերի շրխկոցը գրավեց ժողովի ուշադրությունը։ Որոշ ժամանակ խոսելուց հետո այս երեքը հանեցին իրենց սրերը, կարծես երկաթե շերեփներ լինեին, ընկղմեցին կաթսայի մեջ, վերցրին իրենց հերիսայի բաժինը և հպարտ ու համարձակ հեռացան։

Հիմա հայ պատվիրակի հերթն էր։ Ես մոտեցա Ազգային ժողովի թղթե խնդրագրով, ներկայացրի այն և խնդրեցի, որ իմ ափսեն էլ լցնեն հերիսայով։ Այդ ժամանակ կաթսայի առաջ կանգնած պաշտոնյաները հարցրին ինձ. «Ո՞ւր է քո երկաթե շերեփը։ Ճիշտ է, որ մենք այստեղ հերիսա ենք բաժանում, բայց նա, ով երկաթե շերեփ չունի, չի կարող դրանից վերցնել»։

Լսե՛ք։ Ապագայում, եթե այս հերիսան բաժանվի, առանց շերեփի մի՛ եկեք, այլապես դատարկաձեռն կվերադառնաք։ Սիրելի՛ հայ ժողովուրդ, կարո՞ղ էի արդյոք իմ թղթե շերեփը ընկղմել հերիսայի մեջ։ Այն կթրջվեր և կմնար այնտեղ։ Այնտեղ, որտեղ հրացաններն են խոսում և սրերն են աղմկում, ի՞նչ նշանակություն ունեն դիմումներն ու խնդրագրերը։ Եվ ես տեսա ղարադաղցու, բուլղարի և այլ պատվիրակների կողքին մի քանի քաջերի, որոնց կողքերից կախված սրերից արյուն էր կաթում։ Ես այն ժամանակ գլուխս շրջեցի, կարծես փնտրում էի Զեյթունի, Սասունի, Շատախի և այլ լեռնային շրջանների քաջերին։ Բայց ո՞ւր էին նրանք։ Հայաստանի՛ ժողովուրդ, ասե՛ք ինձ, ո՞ւր էին այդ քաջ հոգիները։ Մի՞թե նրանցից մեկ-երկուսը չպետք է լինեին իմ կողքին, որպեսզի նրանց արյունոտ սրերը ցույց տալով Վեհաժողովի անդամներին՝ ես բացականչեի. «Տեսե՛ք, ԱՀԱ ԻՄ ԵՐԿԱԹԵ ՇԵՐԵՓՆԵՐԸ։ Նրանք այստեղ են, պատրա՛ստ»։ Բայց ավա՛ղ, ես միայն թղթե խնդրագիր ունեի, որը թրջվեց հերիսայի մեջ, և մենք դատարկաձեռն վերադարձանք։

Իրոք, եթե ինձ համեմատեին Վեհաժողովի պատվիրակների հետ, ես ավելի բարձրահասակ էի, դեմքիս գծերն ավելի գրավիչ էին։ Բայց ի՞նչ օգուտ։ Ձեռքիս դրված էր մի կտոր թուղթ, այլ ոչ թե սուր։ Այդ պատճառով մենք զրկվեցինք հերիսայից։ Ամեն ինչով հանդերձ, ապագայի տեսանկյունից, Բեռլինի վեհաժողով գնալը անօգուտ չէր։ Հայաստանի՛ ժողովուրդ, իհարկե, դուք լավ հասկանում եք, թե հրացանն ինչ կարող էր անել և ինչ կարող է անել։ Եվ այսպես, սիրելի՛ և օրհնյա՛լ հայեր, երբ վերադառնաք Հայրենիք՝ ձեր հարազատների և ընկերների մոտ, զե՛նք վերցրեք, վերցրեք զե

նքեր և դարձյալ զենքեր։ Ժողովո՛ւրդ, ամենից առաջ ձեր ազատագրման հույսը դրե՛ք ձեզ վրա։ Օգտագործե՛ք ձեր ուղեղն ու բռունցքը։ Մարդ պետք է աշխատի ինքն իր համար՝ փրկվելու համար։

Թարգմանությունը՝ Վազգեն Մովսեսեանի, 1990 թ., «Window» հանդեսի համար, Հայ եկեղեցու եռամսյա տեսություն, հատոր I, համար 2։