Հայր Վազգենի ելույթը Ցեղասպանության հիշատակի հսկման արարողության ժամանակ՝ UCLA-ում, որը կազմակերպվել էր USC-ի և UCLA-ի հայ ուսանողական միությունների կողմից:

Բարի երեկո։ Ցանկանում եմ շնորհակալություն հայտնել USC-ի և UCLA-ի հայ ուսանողական միություններին՝ այս երեկո այս հսկման արարողությանը իմ խոսքը հնչեցնելու հնարավորության համար։

Տարիների ընթացքում մենք հեռանում ենք այն կապից, որը միավորում է մեզ։ Երբ ես դեռ երեխա էի և առաջին անգամ էի գալիս ցեղասպանության այս հիշատակի արարողություններին, առաջին շարքերը զբաղեցնում էին վերապրողները։ Իմ պապիկներն ու տատիկները նստում էին այդ աթոռներին և հնարավորություն ստանում կիսվելու 1915 թվականի շուրջ Հայաստանում տեղի ունեցած խառնաշփոթի մասին իրենց ականատեսի վկայություններով։ Առաջին շարքերը դարձան մեկ շարք, ապա նվազեցին մինչև մի քանի աթոռ, երբ ականատեսների սերունդը հեռացավ։ Նրանց փոխարինեցին վավերագրողները՝ նրանք, ովքեր նկարահանել, ձայնագրել կամ գրի էին առել վերապրողների պատմությունները։

Այսօր առավոտյան՝ ժամը 9-ին, ուրախ և հպարտ եմ տեղեկացնել, որ Արևմտյան թեմի էլեկտրոնային ծառայությունը՝ Epostle.net-ը, ներկայացրեց և գործարկեց իր տեսակի մեջ առաջին ընկղմվող ցուցահանդեսը, որը հասանելի է աշխարհի ցանկացած կետից՝ շուրջօրյա և տարին 365 օր՝ «Արարատի ոգին» անվամբ։ Այստեղ ներկայացված են կառույցներ՝ խաչքարերից մինչև վանքեր և սրտի երգեր, որոնք ցույց են տալիս Արարատի ժողովրդի ստեղծագործ ոգին՝ պահպանված Web 3.0, մետատիեզերքի, 360 աստիճան տեսադաշտի, տարածական աուդիոյի և ֆոտոգրամետրիայի միջոցով։ Սրանք արժեքներ են, որոնք կարելի է միայն զգալ և վայելել, և որոնք այլևս հնարավոր չէ վնասել կամ ոչնչացնել։ Շնորհակալություն տեխնոլոգիային և Epostle-ին՝ մարդկային ստեղծագործական ուժը կիրառելու համար։

Այժմ, բարեբախտաբար, գոյություն ունեն բազմաթիվ հատորներ և փաստաթղթեր, որոնք պատմում են ցեղասպանության սարսափների մասին։ Սակայն ցավալի է, որ «ցեղասպանություն» բառը դեռևս օգտագործվում է մարդու՝ իր նմանի հանդեպ ունեցած ծայրահեղ անհանդուրժողականությունը նկարագրելու համար։

Բայց այսօր մենք հավաքվել ենք հսկման, որովհետև մարդկային սիրտը ցավում է։ 1915 թվականը չարիքի մի ալիքի սկիզբն էր, որը շարունակվում է մինչ օրս։ Մենք՝ հայերս, զգացինք դա այն անարդարության պատճառով, որ կրեցինք, երբ դարձանք կառավարությունների քաղաքական խաղալիքը։ Այն, ինչ տեղի ունեցավ Արցախում անցյալ սեպտեմբերին, նույն չարիքի և աշխարհի նույն լռության շարունակությունն է։

Գրաֆիկա՝ ՉՏԵՍՆԵԼ չարը, ՉԼՍԵԼ չարը, ՉԽՈՍԵԼ չարի մասին։

2006 թվականին ես հնարավորություն ունեցա Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի մանկավարժների մի փոքր խմբի հետ այցելելու Ռուանդա։ Դա ցեղասպանությունից մեկ տասնամյակ անց էր, որը ավերեց երկիրը և 100 օրվա ընթացքում խլեց 800,000 մարդու կյանք։

Ինձ համար սա կարևոր ուղևորություն էր։ Ես մեծացել եմ՝ լսելով ցեղասպանական հանցագործությունների մասին պատմություններ, որոնք ինձ պատմում էին պապիկներս ու տատիկներս։ Որքան շատ էի լսում ու կարդում, այնքան ավելի էի ցանկանում հասկանալ, թե ինչպես կարող էր նման դաժան և գարշելի հանցագործություն կատարվել այնքան բացահայտ, հատկապես ժամանակակից աշխարհում, որտեղ փոխըմբռնումը կարծես ընդհանուր նպատակ էր։ Ես մտածում էի, որ Ռուանդա մեկնելը՝ Ռուանդայի ցեղասպանությունից տասը տարի անց, գուցե նման լինի Հայաստան մեկնելուն՝ այն ցեղասպանությունից տասը տարի անց, որի մասին ես այնքան էի լսել։ Ի՞նչ կարող էի գտնել 1925 թվականին։

Այն, ինչ գտա, ավելին էր, քան կարող էի ակնկալել։ Ես ոչ միայն ստացա իմ հարցերի պատասխանները, այլև գտա Հայոց ցեղասպանության իմաստի պատասխանը՝ որպես մի անձի, որն ապրում է այդ իրադարձությունից 100 տարի անց։

Ռուանդացիների պատմությունները զարմանալիորեն նման էին այն պատմություններին, որոնք ես լսել եմ իմ տատիկ-պապիկներից։ Ոստիկանները գալիս էին գիշերով, տանում և կոտորում տղամարդկանց, բռնաբարում կանանց, սպանում երեխաներին՝ դաժանության և սպանության բացահայտ դրսևորումներով, առանց զղջալու որևէ նշույլի։ Հայերը Եփրատ գետն անվանում էին «Կարմիր Եփրատ», իսկ ռուանդացիները Նեղոսը՝ «Կարմիր Նեղոս»՝ գետի երակներով հոսող արյան և դիակների պատճառով։ Ռուանդան ինձ սովորեցրեց չտարբերակել մարդկանց, քանի որ իմ և իմ պատմության, և ռուանդական պատմության միջև միակ տարբերությունը մեր մաշկի գույնն էր։ Իսկ դա տարբերություն չէ։ Ես հասկացա, որ մեր ցավը, մեր տառապանքը մեր ընդհանրությունն է և մարդկության պատմության կարմիր թելը։ Մենք բոլորս նույն Աստծո զավակներն ենք։ Մեր ստեղծած բաժանումները մեր իսկ գործն են։

Ռուանդայում ես հայտնվեցի բավականին յուրահատուկ դիրքում՝ կարծես կամրջելով 20-րդ դարի առաջին և վերջին ցեղասպանությունները։ Այնտեղ՝ մայրաքաղաք Կիգալիում, կա ցեղասպանությանը նվիրված թանգարան։ Այնտեղ գործում է մշտական ցուցադրություն՝ նվիրված Հայոց ցեղասպանությանը, ինչպես նաև 20-րդ դարի բոլոր ցեղասպանություններին։

Հայոց ցեղասպանությունը դրանց «նախահայրն» է։ Ցուցահանդեսը ցույց տվեց, որ, ցավոք և ողբերգաբար, ցեղասպանությունները շարունակվեցին Գերմանիայում, Եթովպիայում, Բոսնիայում, Կամբոջայում, Ռուանդայում և նույնիսկ 21-րդ դարում՝ Դարֆուրում։

Պատմությունները նույնն են։ Եվ հայկական պատմությունը աշխարհի համար ունի հատուկ տեղ և նշանակություն, քանի որ այն անհանդուրժողականության, ատելության և, ի վերջո, ցեղասպանության նախատիպն է։ Որպես Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների ժառանգ՝ պատասխանատվությունը իմն է։ Եթե ես Հայոց ցեղասպանությունը անվանում եմ առաջինը, ապա ես՝ մենք, պարտավոր ենք առաջինը բարձրաձայնել, մատնանշել, ակտիվորեն բողոքել և աշխատել այնպիսի փոխըմբռնման հասնելու համար, որը կտանի դեպի խաղաղություն։ Եթե աշխարհը լռում է, եկեք առաջին հերթին մատնացույց անենք մեզ. արդյո՞ք մենք բարձրաձայնում ենք մեր առարկությունը այն ամենի վերաբերյալ, ինչ կատարվում է ուրիշների հետ։

Հավատը ենթադրում է գործողություններ։ Դուք չեք կարող սգալ ցեղասպանությունը՝ առանց դրա դեմ ակտիվորեն պայքարելու։ Բայց այդ պայքարը պետք է նոր պայմաններով ընթանա։ Չեք կարող կրակը կրակով հանգցնել, միայն ավելի շատ կրակ կստանաք։ Պայքարեք կրակի դեմ ջրով։ Ջրով։ Հանգցրեք այն։

Ժամանակն է, որ մենք հրաժարվենք զոհի հոգեբանությունից։ Մենք Զատկի շրջանում ենք և հավակնում ենք լինել Հարուցյալ Քրիստոսի հետևորդները։ Մենք պետք է հասկանանք, որ հաղթանակը մերն է։ Ոչ թե այն պատճառով, որ քաղաքական գործիչները ճանաչում են Ցեղասպանությունը, թե ոչ։ Մի՛ խաբեք ինքներդ ձեզ, մեզ հարկավոր չէ ցեղասպանության փաստի որևէ վավերացում կամ հաստատում, ճիշտ այնպես, ինչպես աֆրոամերիկացիներին հարկավոր չէ ստրկության ապացույց, կամ ճապոնացի ամերիկացիներին՝ համակենտրոնացման ճամբարներում իրենց զսպվածության ապացույց։ Հայոց ցեղասպանությունը իրողություն է և միշտ էլ եղել է։ Մենք հաղթող ենք, որովհետև այստեղ ենք՝ ոչ թե քաղաքականության, այլ այն հրաշքի շնորհիվ, որը մեզ թույլ տվեց ողջ հասնել և կերտել մեր վաղվա օրը։ Մենք կանգնած ենք և կանգնելու ենք այնտեղ, որտեղ կա անարդարություն կամ չարիք։ Լինի դա Գազայում, Կոնգոյում, թե Հայաստանում, մենք այստեղ ենք հայտարարելու, որ սրանք մարդասիրական խնդիրներ են, և մենք միշտ մարդասիրության կողմում ենք։

Ապրիլի 24-ը համայն մարդկության հանդեպ փոխըմբռնման, զգոնության և սիրո միջոցով խաղաղության համար աշխատելու ուխտը թարմացնելու օր է։

Հայ եկեղեցու օրվա աղոթքն է. «Քրիստոս, որ պսակում ես սրբերին, կամովին ընդունիր նրանց, ովքեր ակնածանքով են լցված Քո հանդեպ և սիրով ու քաղցրությամբ են նայում Քո արարչագործությանը։ Քո սրբությամբ լսիր մեզ՝ բարեխոսությամբ Սուրբ Աստվածածնի և Քո բոլոր սրբերի, հատկապես Հայոց ցեղասպանության սուրբ նահատակների, ովքեր իրենց կյանքը տվեցին հանուն հավատքի և հայրենիքի։ Լսիր մեզ և ողորմիր։ Ամեն»։

-Տեր Վազգեն Մովսեսյան, 24 ապրիլի, 2024 թ.