Լեռան զրույցը

Զրույց Տեր Վազգեն Մովսեսյանի և Գրեգորի Բեյլերյանի հետ՝ ինքնության, ստեղծագործության և գոյության խորհրդի մասին։

Արարչագործության ընդարձակությունը հայացքով ընդգրկող լեռան հանգիստ գագաթին Տեր Վազգեն Մովսեսյանը և նկարիչ Գրեգորի Բեյլերյանը թեյի շուրջ կիսվեցին իրենց մտորումներով՝ անկաշկանդ զրույց ծավալելով կյանքի, ինքնության, հոգևորի և մարդկության վիճակի մասին։ Արդյունքը խորապես մարդկային մի զրույց էր՝ հումորով, խոնարհությամբ և ժամանակակից գոյության մարտահրավերների ու գեղեցկության հանդեպ խորաթափանցությամբ լի։

Արմատներ և ինքնություն

Նրանց երկխոսությունը սկսվեց պարզ մի բանից՝ տնական ռոճիկից, որը պատրաստված էր Փասադենայում աճեցված հայկական խաղողից։ Այնուհետև նրանք անդրադարձան մշակութային կապի և պատկանելության իմաստին։ Ինչպե՞ս է ինքնությունը ձևավորում մեզ, և ինչպե՞ս կարող է այն միաժամանակ ազատագրել և սահմանափակել մեզ։

Երկուսի համար էլ ինքնությունը ոչ թե պարզապես էթնիկ պատկանելություն կամ պատմություն է, այլ անցյալի և ներկայի միջև գոյություն ունեցող կենդանի կամուրջ։ Ինչպես նկատեց Տեր Վազգենը. «Այն միայն քեզ համար չէ, այլ նաև այն բանի, թե ինչպես եք Դուք Ձեզ սահմանում մեծ պատկերի մեջ»։ Գրեգորին ընդլայնեց միտքը՝ հիշելով, թե ինչպես էին հնդիկ հին իմաստունները երեխաներին սովորեցնում նախ ինքնանույնանալ տիեզերքի հետ, արմատավորել իրենց ինքնությունը արարչագործության ամբողջության մեջ՝ նախքան ազգին կամ ցեղին դասվելը։ Նման հեռանկարը, ըստ նրա, միասնություն է ոգեշնչում, այլ ոչ թե պառակտում, կարեկցանք՝ այլ ոչ թե մրցակցություն։

Ապրելով ներկայով

Տեր Վազգենը մտորեց այն մասին, թե ինչպես է կրոնը հաճախ մարդկանց ուշադրությունը շեղում դեպի «գալիք ժամանակը»՝ բաց թողնելով ներկա պահի հոգևոր էությունը։ «Հիսուսը չէր ուսուցանում հեռավոր ինչ-որ բանի մասին»,— ասաց նա։— «Նա մեզ ցույց էր տալիս, թե ինչպես ապրել հենց հիմա՝ երկրի վրա խաղաղությամբ և միմյանց հանդեպ բարի կամքով»։

Գրեգորին սա կապեց գոյատևման մտածելակերպից դուրս գալու անհրաժեշտության հետ։ Մարդկության առաջընթացը, ըստ նրա, պահանջում է համագործակցություն՝ արտացոլելով բնության մեջ արդեն իսկ առկա ներդաշնակությունը։ «Բնությունը չի ցուցադրում ուժեղագույնի գոյատևումը»,— ասաց նա։— «Այն ցույց է տալիս համագործակցային հարաբերություններ։ Սա այն իմաստությունն է, որը մենք մոռացել ենք»։

Կրթություն, ստեղծագործություն և մարդկային ոգի

Նրանց զրույցը բնականաբար շեղվեց դեպի կրթություն՝ այն մասին, թե ինչպես են մրցակցության վրա հիմնված համակարգերը խեղդում ստեղծագործական միտքն ու հետաքրքրասիրությունը։ Որպես ուսուցիչ և ծնող՝ Գրեգորին ցավով նշեց, որ երեխաների բնածին ստեղծագործական ունակությունները հաճախ առաջինն են կրճատվում դպրոցական բյուջեներից։ «Արվեստի դասը միայն Պիկասոներ ստեղծելու համար չէ»,— ասաց նա։— «Դա այն տեղն է, որտեղ ծնվում են խնդիրների լուծումը, նորարարությունը և սոցիալական տեսլականը»։ Տեր Վազգենը համաձայնեց՝ կրթությունը նկարագրելով ոչ թե որպես գումար վաստակելու միջոց, այլ որպես մարդկային պատմությանը միանալու, հասկանալու և մասնակցելու ճանապարհ։ «Կրթության նպատակն այն գիտակցումն է, որ Դուք այստեղ մենակ չեք, որ Դուք ավելի մեծ մի բանի մասն եք»։

Զանգվածային ձևավորում և բարձրագույն բանականություն

Գրեգորին ներկայացրեց զանգվածային ձևավորման հայեցակարգը՝ այն եղանակը, որով հավաքական գիտակցությունը կարող է շահարկվել, երբ բանականությունը կտրվում է բարձրագույն ինտելեկտից։ Քարոզչությունը գործում է ոչ թե այն պատճառով, որ մարդիկ բանականություն չունեն, բացատրեց նա, այլ այն պատճառով, որ նրանց գիտակցությունը սահմանափակված է ինքնությամբ։

Նա տարբերակում մտցրեց մտավոր և աստվածային բանականության միջև. «Մեր բանականությունը կարող է ձևավորվել աշխարհի կողմից, բայց երևակայությունը՝ բարձրագույն միտքը, մեզ կապում է հենց արարչագործության հետ»։ Տեր Վազգենը նկատեց, որ վտանգը տեսլականը մոռանալու մեջ է։ «Որտեղ տեսլական չկա, ժողովուրդը կկործանվի»,— ասաց նա։— «Գիտելիքը կարևոր է, բայց դա կրթության նպատակը չէ։ Խոսքը ապրելու, կապվելու և իմաստ գտնելու մասին է»։

Աշխարհը խաչմերուկում

Նրանց զրույցը տեղափոխվեց աշխարհի վիճակի, պատերազմների, բնապահպանական աղետների և քաղաքական կոռուպցիայի դաշտ։ Երկուսն էլ համաձայնեցին, որ մարդկությունը ռեսուրսներ ունի այս խնդիրները լուծելու համար, սակայն չունի դրանք կիրառելու ստեղծագործական և բարոյական տեսլականը։ Տեր Վազգենը կրքոտ խոսեց. «Մենք կրակը հանգցնում ենք կրակով, և դա միայն ավելի շատ կրակ է առաջացնում։ Մենք մեզ համոզել ենք, որ այլ ճանապարհ չկա, բայց այն կա»։ Գրեգորին նշեց, որ չնայած մեր տեխնոլոգիական էվոլյուցիային՝ գիտակցությունը հետ է մնացել։ «Մենք մտնում ենք մի ժամանակաշրջան, երբ մարդիկ արթնանում են»,— ասաց նա։— «Գուցե սա բռնության հեղափոխություն չէ, այլ գիտակցության հեղափոխություն»։

Առասպելի և իմաստի վերադարձը

Գրեգորին հիշեցրեց Ջոզեֆ Քեմփբելի այն միտքը, որ հասարակությունները գոյատևում են իրենց առասպելների շնորհիվ՝ կենդանի պատմությունների, որոնք օգնում են մարդկանց հասկանալ, թե ովքեր են իրենք և ուր են գնում։ «Առանց տեսլականի,- ասաց նա,- մշակույթը կործանվում է։ Մենք պետք է հին պատմությունները վերապատմենք նոր ձևերով»։

Հայր Վազգենը համաձայնեց. «Առանց արդիականության նույնիսկ կրոնն է կորցնում իր նպատակը։ Այս պատմությունները ստեղծվել են, որպեսզի օգնեն մեզ բացատրել խորհուրդը և հիշեցնեն մեզ մեր էությունից վեր գտնվող ինչ-որ բանի մասին»։

Նրանք քննարկեցին արարչագործության հսկայածավալությունը՝ լույսի առաջին կայծից մինչև ժամանակակից գիտության վերջին բացահայտումները։ «Սա ընդամենը 2000-ամյա պատմություն չէ,- ասաց Հայր Վազգենը,- այլ 13 միլիարդ տարվա պատմություն։ Այն ամենը, ինչ մենք տեսնում ենք, այդ նույն սկզբնավորման մի մասն է»։

Հերոսի ճանապարհորդությունը

Գրեգորին անդրադարձավ Քեմփբելի «Հերոսի ճանապարհորդությանը»՝ որպես հոգևոր զարթոնքի փոխաբերության։ «Դուք լքում եք ձեր գյուղի հարմարավետությունը, ձեր անվտանգությունը և դիմակայում անհայտին,- ասաց նա։- Հրեշները, որոնց հանդիպում եք, իրականում ձեր սեփական վախերն են։ Երբ հաղթահարում եք դրանք, դուք վերադառնում եք ձեր համայնք՝ իմաստությամբ և նվերներով»։

Հայր Վազգենը հավելեց, որ տարբեր ավանդույթներ նկարագրում են այս նույն ճանապարհորդությունը տարբեր լեզուներով՝ «Հետևիր Աստծո կամքին», «Լսիր տիեզերքին»։ Գրեգորին արձագանքեց. «Ահա, վստահիր հոսքին»։ Յուրաքանչյուրը մատնանշում է նույն ճշմարտությունը. մենք առաջնորդվում ենք, երբ բացվում ենք դեպի խորհուրդը։

Է, Էության ներկայությունը

Լեռան գագաթին նրանց երկխոսության ամենախորը պահերից մեկը հայոց հնագույն «Է» տառի ուսումնասիրությունն էր՝ մի խորհրդանիշ, որը դարեր շարունակ փորագրված է Հայաստանի ամենահին եկեղեցիների խորանների վրա։

Գրեգորին հիշեց, թե ինչպես էր հարցրել Հայր Վազգենին, թե ինչ է նշանակում այդ խորհրդավոր նշանը՝ տեսնելով այն բազմիցս լեռների վրա և քարանձավների մեջ կառուցված վանքերում։ «Դա «Է»-ն է,- բացատրեց Հայր Վազգենը,- ներկա ժամանակով «լինել» բայը»։ Այդ մեկ վանկի մեջ է թաքնված հայ հոգևոր փիլիսոփայության սիրտը՝ ներկայությունը։ Այն գոյական կամ ստատիկ ինքնություն չէ, այլ ակտիվ վիճակ՝ լինելություն։

Հայր Վազգենը «Է»-ն նկարագրեց որպես իրականության էություն։ «Այն վերջնական բայն է, կենդանի «այժմ»-ը,- ասաց նա։- Մնացած ամեն ինչ անցնում է։ Անցյալն անցել է, ապագան կարող է չգալ, բայց այս պահը, այս ներկայությունը իրական է։ Սա է այն տեղը, որտեղ կյանքն է»։

Գրեգորին խորհրդածեց, որ այս խորհրդանիշը պատկերում է այն, ինչ միստիկներն ու ուսուցիչները տարբեր ավանդույթներում փորձել են փոխանցել հազարամյակներ շարունակ՝ հրավեր՝ լինել այստեղ և հիմա։ Հիսուսի ուսմունքներից մինչև Էքհարթ Թոլլեի պատգամները՝ ուղերձը համընդհանուր է. հավերժությունը բնակվում է ներկայում։

Նրանք երկուսն էլ նշեցին, թե ինչպես են երեխաները ջանք չգործադրելով մարմնավորում այս ճշմարտությունը։ «Երեխան ապրում է հավերժության մեջ,- ասաց Հայր Վազգենը։- Նրանք արթնանում են նոր օրվա՝ առանց երեկվա բեռը կրելու։ Ի՜նչ գեղեցիկ ապրելակերպ է»։ Այսպիսով, «Է»-ն դառնում է ավելին, քան պարզապես տառ. այն դեպի գիտակցություն տանող քարտեզ է, հիշեցում, որ Աստված, գոյությունն ու գիտակցությունը հանդիպում են նույն անժամանակ կետում՝ Այժմ։

Խորհրդի և ներկայության ուժը

Երկուսն էլ եզրակացրին, որ ժամանակակից դարաշրջանի ամենամեծ կորուստը անհայտության հետ հաշտ ապրելու կարողության բացակայությունն է։ «Մենք մոռացել ենք, թե ինչպես ապրել խորհրդի հետ,- ասաց Հայր Վազգենը։- Ոչ ամեն ինչ կարելի է լուծել կամ գտնել Google-ում»։

Գրեգորին շեշտեց բաց մնալու, «սկսնակի մտքի» մշակման անհրաժեշտությունը նույնիսկ տասնամյակների փորձից հետո։ «Այդպես է շարունակվում բացահայտումը»,- ասաց նա։ Նրանց զրույցն ավարտվեց այնպես, ինչպես սկսվել էր՝ պարզ, հիմնավորված, մարդկային։ Նրանք խոսեցին երեխաների իմաստության մասին, ովքեր ապրում են լիարժեք ներկայով՝ չծանրաբեռնված երեկվա կամ վաղվա հոգսերով։

Ընդհանուր տեսլական

Երբ արևը մայր մտավ լեռան հետևում, նրանց թեյը սառեց, և զրույցը լռության մեջ մարեց։ Երկու ընկեր՝ քահանան և արվեստագետը, հետագծել էին մարդկային փորձառության աղեղը՝ տիեզերական ինքնությունից մինչև երկրային կարեկցանք, բանականությունից մինչև խորհուրդ։ Նրանց փոխանակման մեջ կար մի լուռ հիշեցում. մարդկության առաջընթացը ոչ թե ավելի շատ տեխնոլոգիաների կամ գաղափարախոսությունների, այլ սիրտը զարթնեցնելու, ստեղծարարությունը խթանելու և մեծ տիեզերական պատմության մեջ մեր ընդհանուր պատկանելությունը հիշելու մեջ է՝ լինելության հավերժական «Է»-ի մեջ։

Էկրանապատկեր