Սրբեր, Արցախ և ներքին ուժ

Քարոզի անգլերեն թարգմանության նշումներ

Ամենայն սրբովք զորս յիշատակեցաք ևս առաւելապէս, զՏէր աղաչեսցուք…

Բոլոր այն սրբերով, որոնց հիշատակեցինք, առավել ևս Տիրոջը աղաչենք… (Հայ եկեղեցու Սուրբ Պատարագից)

Երեկ Հայ Առաքելական եկեղեցում Սրբոց տոնն էր։ Այսօր Արևմուտքում և, մասնավորապես, Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցում է Սրբոց տոնը, ուստի երեկ Սրբոց նախատոնակն էր, որը սովորաբար անվանում են Հելոուին։

Սրբերը թերևս մեր եկեղեցու ամենաթյուրիմացված երևույթներն են։ Բողոքականները քննադատում են սրբերի բարեխոսությունը մի քանի հիմքերով, որոնցից մեկն այն է, որ սրբերը մահացած մարդիկ են։ Մենք՝ Հայ եկեղեցում, չենք հավատում, որ կյանքը ավարտվում է գերեզմանով, ընդհակառակը, հավատում ենք, որ հոգին հավերժ է։ Ճիշտ այնպես, ինչպես մենք խնդրում ենք ընկերոջը կամ ընտանիքի անդամին աղոթել մեզ համար, մենք կարող ենք նաև դիմել սրբերին՝ աղոթելու մեզ համար՝ վստահությամբ, որ նրանք ապրում են մեզ հետ։ Ահա թե ինչու Պատարագի ընթացքում մենք հիշում ենք բազմաթիվ սրբերի՝ առաքյալների, նահատակների, ուսուցիչների և որոշ սրբերի, որոնց հիշում ենք անուն առ անուն, օրինակ՝ Աբգար, Կոստանդին, Տրդատ թագավորներին կամ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալներին, և, իհարկե, Սուրբ Աստվածածնին։ Մենք խնդրում ենք, որ նրանք աղոթեն մեզ հետ և մեզ համար։

Սրբերին մերժելով՝ մենք բաց ենք թողնում Աստվածայինի հետ կապ հաստատելու իրական հնարավորությունը։ Որպես քրիստոնյա՝ ես իմ բարձրագույն իդեալը համարում եմ Հիսուս Քրիստոսին։ Երբ Նա ասում է. «Կատարյալ եղեք, ինչպես որ ձեր երկնավոր Հայրն է կատարյալ» (Մատթ. 5:48), դա մի չափանիշ է, որին հասնելը շատ դժվար է, գուցե նույնիսկ անհնար։ Մենք Հիսուսին ընդունում ենք որպես այդ կատարելության գլխավոր օրինակ, սակայն պետք է հիշենք, որ Նա Աստված է։ Իսկ սրբերը մեզ պես մարդիկ են։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ունեցել է կամք, ցանկություններ, ձգտումներ, բախվել է նախանձի, հպարտության և այն ամենի հետ, ինչը բնորոշ է մարդուն։ Նրանցից յուրաքանչյուրը մարտահրավերների է հանդիպել առօրյա կյանքի դժվարությունների մեջ և դիմակայել է դրանց՝ իր մարդկային թերություններով հանդերձ։ Բայց ինչ-որ կերպ նրանց հաջողվել է վեր կանգնել իրավիճակից։ Նրանք հասել են բարության այնպիսի մակարդակի, որը ոգեշնչում է մեզ։ Սա է սրբերի ուժը մեր կյանքում։ Նրանք մարդիկ են։ Նրանք ունեն թերություններ, բայց հենց այդ թերություններով հանդերձ նրանք հաղթահարել են կյանքի մարտահրավերները։ Այլ կերպ ասած՝ նրանք մեզ համար իրատեսական օրինակներ են։ Նայելով նրանց կյանքին՝ մենք գիտենք, որ մենք նույնպես կարող ենք վեր կանգնել մեր մարդկային բնույթից և մեր իրավիճակից։ Իսկ ինչպե՞ս նրանք դա արեցին։ Իրենց մեջ ունենալով Քրիստոսին՝ Քրիստոսի ուժը, և օգտվելով այդ զորությունից։

Ես կցանկանայի խոսել ձեզ հետ այդ ուժի մասին, հատկապես այսօր, երբ մենք գիտակցում ենք այն, ինչ բոլորս գիտեինք և այժմ վերագտել ենք. մենք՝ հայերս, մենակ ենք։ Արցախի վրա հարձակումը սահմանային ընդհարում չէ, այն մեր թշնամու կողմից հետին դռնով ներխուժում է՝ ավարտին հասցնելու այն, ինչ նրանք փորձեցին անել 1915 թվականին։ Նրանք պատրաստ են վերջ տալ մեզ։ Սա գոյաբանական սպառնալիք է՝ Հայաստանը և հայերի գոյությունը վերացնելու սպառնալիք։ Եվ երբ մենք նայում ենք մեր շուրջը, տեսնում ենք, որ համաշխարհային բեմում մենակ ենք մնացել։

Մենք լսել ենք Խրիմյան Հայրիկի՝ Բեռլինի մասին պատմությունը։ 1800-ականների կեսերին նա այնտեղ էր՝ մասնակցելու այլ ազգերի հետ համաժողովի։ Նա հուզիչ նամակ է գրում հայ ժողովրդին՝ հանդիպումը նկարագրելով որպես հերիսայի կաթսայի շուրջ հավաքված ազգեր (միս և ձավար պարունակող ճաշատեսակ, որի գլխավոր հատկանիշը թանձրությունն է)։ Խրիմյանը գրում է, որ մյուս բոլոր ազգերը սեղանին մոտեցան սրերով և «երկաթե շերեփներով» խորը մտան հերիսայի մեջ ու հանեցին իրենց բաժինը։ Սակայն երբ հերթը հասավ Խրիմյանին՝ հայերի բաժինը հանելու, նա ոչ սուր ուներ, ոչ էլ հրացան, այլ միայն թուղթ՝ իր ձեռքում։ Նա դա անվանեց թղթե շերեփ, որը հերիսայի ծանրությունից հեշտությամբ ծալվեց։ Նա հայ ժողովրդին ասում է. երբ վերադառնաք Հայաստան, զինվեք զենքով, զենքով և էլի զենքով։ «Ժողովուրդ, ամենից առաջ հասկացեք, որ ձեր ազատության հույսը պետք է դնեք ձեզ վրա, ձեր ուղեղի, ձեր բռունցքի ուժի վրա... Մարդը ինքը պետք է աշխատի իր փրկության համար»։

Այդ բեռլինյան պատմությունն ավելի քան 150 տարվա հնություն ունի։ Եվ ահա մենք՝ կրկին 2020 թվականին, կանգնած ենք համաշխարհային բեմում՝ պարզած ձեռքերով օգնություն խնդրելով ուրիշներից։ Ինչո՞ւ ենք մոռացել Խրիմյան Հայրիկի խոսքերը։ Ավելին, ինչո՞ւ ենք մոռացել, թե որտեղից էր գալիս նրա ուժը։ Եվ մեր առաջնորդը՝ Գերաշնորհ Տեր Հովնան արքեպիսկոպոսը, օրերս այնքան հակիրճ արտահայտվեց. «Հայաստանը չի կարող կանգուն մնալ օտարների տված փշրանքներով»։

Խրիմյանը Հայ եկեղեցու քահանա էր։ Նա դարձավ Ամենայն հայոց կաթողիկոս։ Նրան այնքան էին սիրում, որ անվանում էին «Հայրիկ», սակայն բոլոր տիտղոսների ու շերտերի տակ նա քահանա էր՝ Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանի քահանա։ Ճիշտ այնպես, երբ խոսում ենք կոմպոզիտոր և երաժիշտ Կոմիտասի մասին, մենք խոսում ենք նրա երաժշտական վարպետության կամ հանճարի մասին, բայց մոռանում ենք, որ նա առաջին հերթին Հայ եկեղեցու քահանա էր՝ Կոմիտաս վարդապետը, Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանի քահանան։

Եվ այսօր, մեր նյութապաշտության և եսակենտրոն մշակույթի աշխարհում՝ այն ամենի հետ, ինչ գնում և վաճառում ենք, այն ամենի հետ, ինչին «արժեք» ենք վերագրում, մենք մոռացել ենք, մի կողմ ենք դրել մեր մեջ եղած ուժը։ Մենք մոռացել ենք, որ ծնվել ենք մկրտության ավազանից և խմում ենք անմահության աղբյուրից՝ կապվելով Հիսուս Քրիստոսին։ Ինչպես ասում է Առաքյալը. եթե Աստված մեզ հետ է, ո՞վ կարող է լինել մեր դեմ (Հռոմ. 8)։ Երբ մտածում ենք Արցախի և Հայաստանի ու մեր գոյության սպառնալիքի մասին, մենք ուժ ենք փնտրում, օգնություն ենք փնտրում, ի վերջո՝ փրկություն։ Ինչո՞ւ ենք մենք դուրսը փնտրում։ Ինչո՞ւ չենք նայում մեր ներսը։ Խրիմյան Հայրիկը, Կոմիտաս Վարդապետը սկիզբն էին հոգևորականների՝ եկեղեցական առաջնորդների մի երկար շարքի՝ Մուրադբեկյանից, Գևորգ Կաթողիկոսից, Չորեքչյանից մինչև մեր ժամանակների մեծերը, ինչպիսիք են Վազգեն Վեհափառը, և նրա ստվերում՝ այն եպիսկոպոսները, որոնք ունենք այսօր՝ մեր Կաթողիկոսից մինչև մեր Առաջնորդը, որոնք նրա աշակերտներն էին։ Չնայած բոլոր դժվարություններին և հսկայական խոչընդոտներին՝ նրանք մեզ 1915 թվականի Եղեռնից տարան դեպի Սարդարապատ, կոմունիստական ժամանակաշրջանի միջով, դեպի Ղարաբաղյան շարժում, դեպի Հայաստանի անկախություն՝ Ավետարանի պատգամով. «Եթե ցորենի հատիկը հողի մեջ ընկնելով չմեռնի, ապա ինքը միայնակ կմնա, իսկ եթե մեռնի, շատ արդյունք կտա» (Հովհ. 12)։ Ամբողջ ընթացքում նրանք մեզ կապում էին Հիսուս Քրիստոսի զորությանը։

Հիսուս Քրիստոսը առաջին ոչ բռնի հեղափոխականն էր։ Ես համոզված եմ, որ Տրդատ թագավորը, որը 4-րդ դարում Հայաստանի թագավորն էր, որն ուներ բանակներ (բազմակի թվով!), որը հասկանում էր ուժն ու դիվանագիտությունը, որը հասկանում էր ռազմական ռազմավարությունը... ես համոզված եմ, որ Տրդատը ընդունեց քրիստոնեությունը, որովհետև այն տեսնում էր որպես հաղթանակի և ոչ թե հանձնվելու ուժ։ Նա տեսնում էր, որ Հավատքի զորությունը, հիմնված Հիսուս Քրիստոսի պատգամի վրա, չարիքը սիրո ուժով հաղթահարելու մասին էր։ Նա հասկանում էր մահվան հանդեպ հարության զորությունը։

Սա այն հիմնարար հավատքն է, որ մենք ունեցել ենք դարերի ընթացքում, որը մեր Եկեղեցին քարոզել է իր քահանաների միջոցով նախքան Ամերիկա գալը և նյութական հարստության հետ կապված կրոնի խեղաթյուրված ըմբռնումներով լցվելը։ Սա այն հավատքն է, որը քարոզել է Եկեղեցին՝ լինի Խրիմյան, թե Կոմիտաս, Շնորհալի, թե Տաթևացի, կամ այսօր Արցախի խրամատներում, որտեղ մեր զինվորները խաչակնքվում են, մկրտվում և մտնում մարտի՝ պաշտպանելու իրենց սիրելիների կյանքը։

Սա է սրբերի զորությունը և պատգամը։ Դա Կյանքի Աղբյուրի հետ կապն է, կապը ոչ թե Բեթղեհեմի մսուրի, այլ ամբողջ հավերժության հետ. «Սկզբից էր Բանը, և Բանը Աստծու մոտ էր, և Բանը Աստված էր»։ …Նա եկավ իրենների մոտ, և իրենները նրան չընդունեցին, բայց նրանց, ովքեր հավատացին, նա իշխանություն տվեց լինելու Աստծո որդիներ։

Այո՛, ՄԵՆՔ Աստծո զավակներն ենք։ Մենք Աստծո ժողովուրդն ենք։ ՍՐԲԵՐԸ հասկանում էին սա։ Ահա թե ինչու և ինչպես նրանք գործեցին իրենց հրաշքները։ Այսպես ենք մենք ոտքի կանգնել և հաղթել յուրաքանչյուր թշնամու։ …Նրանց, ովքեր հավատում են, նա իշխանություն տվեց լինելու Աստծո զավակներ։

Իսրայելը Մերձավոր Արևելքում գտնվող հողակտոր չէ. այն բառացիորեն նշանակում է «Աստծով հաղթող», Աստծո ժողովուրդ։ Բավարար չէ, որ Եդեմի պարտեզը Հայաստանում է (Ծննդ. 2:10) և Նոյյան տապանը հանգրվանում է Հայաստանում (Ծննդ. 8:4), բավարար չէ, որ մենք առաջին քրիստոնյա ազգն ենք եղել, այլ մեզանից յուրաքանչյուրը, ով մկրտված է Հայ Եկեղեցու Սուրբ Ավազանից, մեզանից յուրաքանչյուրը, ով վերստին ծնված է մեր Սուրբ Մորից, երբ դուրս ենք գալիս Մկրտության ջրից և ստանում Սուրբ Մյուռոնի դրոշմը, քահանան երգում է. «Նոր Իսրայէլ կոչեցաք ի Քրիստոս, եղաք բաժին Տեառն և ժառանքակից Քրիստոսի»։

Ի՜նչ զորություն։ Մենք կապված ենք այն Հեղափոխությանը, որը սկսեց Քրիստոսը։ Հասկանո՞ւմ եք հիմա։ Յուրաքանչյուր պատմություն, որտեղ Հիսուսը տեսողություն է տալիս կույրերին, լսողություն՝ խուլերին և կյանք՝ մեռելներին, նա եզրափակում է «Մի՛ վախեցեք» խոսքերով։

Սրբերը Աստվածայինի հետ կապն են։ Նրանք անցել են այդ ուղիով։ Նրանք դուրս են եկել իրենց մարդկային սահմաններից և կարողացել են հաղորդակցվել Աստվածայինին, որովհետև Հիսուս Քրիստոսը եղել է նրանց էության կենտրոնում և նրանց էության արտահայտությունը։ Հարգելով մեր այն եղբայրներին ու քույրերին, որոնք եկել և ստեղծել են նոր դավանանքներ, որոնք մերժում են սրբերին և նրանց մեջ քիչ կամ ոչ մի արժեք չեն տեսնում, նրանք ձեզ հեռու են պահել կյանքի աղբյուրից։ Նրանք ձեզ հեռու են պահել ՍՈՒՐԲ ՄՅՈՒՌՈՆԻՑ։ Այն կենսաէներգիայից, որը ձեզ կապում է բոլոր ՍՐԲԵՐԻ հետ։ Որը ձեզ կապում է Քրիստոսին, ով կա սկզբից ի վեր և ապրում է սրբերի մեջ՝ Աստվածածնի, Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի, Հռիփսիմեի և Գայանեի, Լուսավորչի և Տրդատի, Սեբաստիայի 40 մանուկների, Շուշանիկի և Սանդուխտի, Տաթևացու, Նարեկացու, Շնորհալու, Եղեռնի սուրբ նահատակների մեջ, և Արցախի առաջնագծում, և մեզ բոլորիս մեջ։ Նոր Իսրայելը։

Ուրիշ տեղ մի՛ փնտրեք։ Վերադարձե՛ք այն Եկեղեցուն, որը մեզ կապում է Քրիստոսի զորությանը։ Այն Եկեղեցուն, որի Մյուռոնը Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակներից է և քսվել է Արցախի առաջնագծում գտնվող զինվորի ճակատին։ Մենք կոչված ենք քայլելու սրբերի հետ։ Մենք կոչված ենք պաշտպանելու Հայաստանը այն զենքերով, որոնք միշտ ունեցել ենք։ Դուք Աստծո մեջ նոր ՀԱՂԹՈՂՆԵՐ եք։ Ձեզ հետ վերցրե՛ք մտքի, խոսքի, գրի, օգնության, գործի և դրամի զենքերը։ Հիսուս Քրիստոսը սկիզբ դրեց Հեղափոխությանը, և մենք կապված ենք դրան։ Այսօր այն օրն է, երբ պետք է գիտակցեք, որ հրավերը ձեզ համար է, որպեսզի պատասխանեք։ Քրիստոսը մեզանից յուրաքանչյուրի մեջ է։ Եթե գրում եք՝ գրե՛ք, եթե եփում եք՝ եփե՛ք, եթե կարում եք՝ կարե՛ք, եթե աղոթում եք՝ աղոթե՛ք, եթե բժիշկ եք՝ բուժե՛ք, եթե մարդ եք՝ գթասրտություն ունեցե՛ք, կիսվե՛ք այդ գթասրտությամբ և պարզապես տեսե՛ք, թե ինչպես կարող եք հաղորդակից լինել Աստվածայինին։

Աստված օրհնի ձեզ, հայ ժողովրդին, հայ ազգին և Հայաստանին։ Ամեն։