18-րդ դարի աղոթագիրք՝ Խորհրդային Միությունից եկեղեցուն

Սուրբ Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Որդի»-ն՝ նվիրաբերված Արևմտյան թեմին

Ներկայացում «Reclaim 2023»-ի ժամանակ՝ Տեր Վազգեն Մովսեսյանի կողմից

Մենք հաճախ ենք խոսում Հայոց ցեղասպանության և հայ հոգու ու հոգեբանության վրա դրա թողած տևական ազդեցության մասին։ Մենք երբեք չպետք է մոռանանք, թե ինչ հաջորդեց դրան՝ 70 տարվա կոմունիզմը, որը կուլ տվեց Հայաստանը Խորհրդային Միության կազմում։ Դրանք շատ դժվար տարիներ էին խորհրդային պետության մեջ հայտնված հայերի համար, երբ այն տարածում էր աթեիզմի և հակաազգայնականության իր պատումը։

1977-1978 թվականներին ես կյանքումս մեկ անգամ տրվող բացառիկ հնարավորություն ունեցա ուսանելու Հայաստանում՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանում։ Հենց այնտեղ և այն ժամանակ ես հանդիպեցի Արքեպիսկոպոս Հովնանին, որը վանքի սան էր։ Շատերի համար, ովքեր դրսից էին նայում, աթեիզմ դավանող երկրում հոգևոր ճեմարանում սովորելը օքսիմորոն էր հնչում։ Բայց դա այն հրաշքն էր, որ մենք ապրում էինք Սուրբ Էջմիածնում՝ Վեհափառ Հայրապետ Վազգեն Ա-ի առաջնորդությամբ։ Էջմիածնի սուրբ տաճարից Քրիստոսի Լույսն էր շողում։
Շաբաթ-կիրակի օրերին, դասերից հանգստանալու համար, մենք երբեմն գնում էինք Երևան, որտեղ տեղի գրախանութները միշտ մեր հատուկ կանգառն էին։ Մի շաբաթ օր, գրքերը թերթելիս, ես հանդիպեցի աղոթքների մի հին ու մաշված գրքի։ Կազմը պատռված էր, բայց ես հասկացա, որ դա Սուրբ Ներսես Շնորհալու «Յիսուս Որդի»-ն է։ Այն «անպետք» գրքերի կույտի ամենաներքևում էր, և ընդամենը մի քանի կոպեկ վճարելուց հետո ես այն ձեռք բերեցի։

Երբ վերադարձա ճեմարան, ես գտա գիրքը ճեմարանի գրադարանում։ Այս գրքի ամենավաղ հրատարակությունը թվագրված էր 1643 թվականով, հնարավոր է նաև՝ 1785 թվականի վերահրատարակությամբ։ Ես այնքան ոգևորված էի։ Ես գանձ ունեի։ Ավելի ուշ ես կհասկանայի, որ գանձը հենց այն էր, ինչ գրված էր այդ էջերում։

Ես հայտնեցի իմ ձեռքբերման մասին մի քանի ճեմարանականների, որոնք շտապեցին տեղեկացնել ինձ, որ այն ամենը, ինչ նախորդում էր Բոլշևիկյան հեղափոխությանը (1917 թ.), պետք է մնար երկրում։ Հետաքրքիր էր, որ բոլորը գիտեին օրենքի այս մասին։ 1917 թվականից առաջ տպագրված ոչինչ չէր կարող դուրս բերվել ԽՍՀՄ-ից։ Իհարկե, ես հիմա մարտահրավերի առաջ էի կանգնել, մի մարտահրավեր, որն ավելի էր սրվում այն փաստով, որ Խորհրդային Միությունում այս ժանրի գրքերը կարող էին կիսել Բրեդբերիի Ամերիկայի «Ֆարենհայթ 451»-ի ճակատագիրը։

Նույն գրախանութում ես գտա հայերենով գրված մի գիրք՝ «Մարքս, Էնգելս և Լենին. Կրոնի մասին» վերնագրով, որը նույնպես վաճառվում էր ընդամենը մի քանի կոպեկով։ Այդ գրքերից կային ամբողջական կույտեր, որոնք նախատեսված էին արագ վաճառքի և հանրությանը հասանելի դարձնելու համար։ Ես գնեցի մեկը, ինչպես նաև մի դրոշ՝ այն նույնը, որը ծածանվում էր Հայաստանում այդ ժամանակաշրջանում։ Այն կարմիր էր՝ կապույտ շերտով, իսկ անկյունում հստակ երևում էին մուրճն ու մանգաղը։ Ես վերցրեցի այս հակադիր ճամբարներից եկող գրքերը՝ Շնորհալու «Յիսուս Որդի»-ն և Մարքսի, Էնգելսի ու Լենինի «Կրոնի մասին»-ը, փաթեթավորեցի դրանք կոմունիստական դրոշի մեջ և ուղարկեցի ինքս ինձ՝ հուսալով, որ փոստային կամ մաքսային տեսուչը այս փաթեթը կդիտարկի որպես կոմունիստական քարոզչություն և թույլ կտա անցնել։ Եվ, կարծում եմ, ստացվեց։ Երբ վերադարձա Միացյալ Նահանգներ, արկղն արդեն սպասում էր ինձ։ Այն բացված էր, բայց ամբողջ պարունակությունը տեղում էր։

Միայն ավելի ուշ ես հասկացա այն օրհնության մեծությունը, որ բերում էր Շնորհալու «Յիսուս Որդի»-ն։ Ես դժվարությամբ ընթերցեցի գրաբար բնագիրը, իսկ հետագայում բացահայտեցի նաև թարգմանությունները։ Այն իմ Աստվածաշնչի ուսումնասիրության դասընթացների հիմնաքարն է դարձել, և ընդամենը մի քանի տարի առաջ ես մի ամբողջ շրջան նվիրեցի այս սուրբ տեքստի ուսումնասիրությանը։

Այսօր, երբ մենք ներկայացնում ենք «Վերականգնիր ձայնը» («Reclaim a Voice») նախաձեռնությունը, ես կցանկանայի այս գիրքը հանձնել Նորին Գերաշնորհություն Արքեպիսկոպոս Հովնանին՝ որպես սրբազան տեքստերի պահապանի։ Այս գիրքը մի ձայն է, որը խորհրդային իշխանությունները փորձում էին ճնշել։ Այն ոչնչով չի տարբերվում անթիվ քրիստոնեական ձայներից, որոնք հարձակման են ենթարկվել դարերի ընթացքում, և այն ձայներից, որոնք այսօր էլ ճնշվում են։ Այս գիրքը մեր թեմական գրադարանի անվտանգության մեջ պետք է լինի՝ որպես ոգեշնչում ուրիշների համար։ Ես շնորհակալություն եմ հայտնում Արքեպիսկոպոս Հովնանին գրավոր խոսքին այսպիսի բարձր արժեք տալու, այս դասական գործերի համար ապահով ապաստարան ստեղծելու և մի վայր հիմնելու համար, որտեղ մենք գիտենք, որ գալիք սերունդները օրհնվելու են Շնորհալու և «Յիսուս Որդի»-ի սրբազան խոսքերով։