Հեղինակ՝ Տեր Վազգեն Մովսեսյան

(Լուսանկարները՝ Փեթ Մորոուի բարեհաճ տրամադրմամբ)

«Քահանայք և ժողովուրդ»՝ սրանք Հայ եկեղեցու հոգեհանգստյան կարգի առաջին բառերն են։ Բառերը թարգմանվում են որպես «քահանաներ և ժողովուրդ», որը վերաբերում է նրանց հավաքին, ովքեր աղոթքով հիշում են ննջեցյալներին։ Եվ ահա մենք՝ քահանան և ժողովուրդը, հանդիսավոր կերպով հիշում էինք 17 տղամարդկանց, ովքեր զոհվել էին ուղիղ 60 տարի առաջ։ Ես երգում էի շարականը, բայց այս հավաքը հայկական որևէ եկեղեցում չէր։ Դրանից հեռու՝ մենք կանգնած էինք Ամերիկայի կենտրոնում՝ Նեբրասկա նահանգի Բելվյու քաղաքում, Օֆուտ ռազմաօդային բազայի մոտ։ Ի՞նչ հավաք էր սա։ Վաթսուն տարի առաջ՝ Սառը պատերազմի թեժ պահին, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի C-130 ինքնաթիռը խոցվել էր Խորհրդային Միության կողմից։ Ինքնաթիռը կործանվել էր Հայաստանի Ներքին Սասնաշեն գյուղում (Երևանից մոտ 60 կմ հյուսիս-արևմուտք)։

Հետաքրքիր էր, որ ես շարականը երգում էի հայերեն, և թեև հանդիսատեսից ոչ ոք չէր հասկանում լեզուն, բայց բոլորը շատ լավ գիտեին, թե ինչ է կատարվում։ Մենք կապվում էինք որպես մարդիկ։ Մենք միավորում էինք Սասնաշեն հեռավոր գյուղը Բելվյուի հետ։ Հայաստանը միավորվում էր Նեբրասկայի հետ, և այս ամենը՝ վկայելու, որ մի խումբ մարդիկ միավորված էին հավերժության հետ։

Շատ հայերի կամ ընդհանրապես շատ մարդկանց նման՝ ես էլ չէի լսել այս ինքնաթիռի խոցման միջադեպի մասին։ Մենք մեծացել ենք Սառը պատերազմի տարիներին՝ վախենալով ամենավատից, երբ մեր դպրոցական միջանցքներում պարբերաբար անցկացվում էին «պառկիր և ծածկվիր» վարժանքներ։ Բայց ո՞վ գիտեր, որ Սառը պատերազմը դրսևորվում էր Հայաստանում ինքնաթիռի խոցմամբ։ Մենք պետք է իմանայինք, քանի որ, իրականում, այս խոշոր միջազգային միջադեպը Սառը պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միության և ԱՄՆ զինված ուժերի միջև տեղի ունեցած ամենահրապարակված առճակատումն էր։

1958 թվականի սեպտեմբերի 2-ին խորհրդային չորս ՄիԳ-17 ինքնաթիռների օդաչուներ հարձակվել և խոցել են ամերիկյան անզեն հետախուզական ինքնաթիռը այն բանից հետո, երբ անձնակազմը պատահաբար մուտք է գործել Հայաստանի օդային տարածք։ Սասնաշենում տեղի ունեցած աղետի հետևանքով զոհվել են Միացյալ Նահանգների ռազմաօդային ուժերի տասնյոթ զինծառայողներ։ Միջադեպը գաղտնի է պահվել մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը և դրանից հետո որոշ ժամանակ, երբ C-130 60528 անձնակազմի մնացորդները դուրս են բերվել աղետի վայրից և հողին հանձնվել խոցման 40-ամյակի օրը՝ Վիրջինիայի Արլինգթոնի գերեզմանատանը, որտեղ տեղադրված տապանաքարի վրա նշված են անձնակազմի անդամների անունները։

Բարեբախտաբար, միջադեպի մանրամասները, դրա կոծկումը, ժխտման տարիները և մինչ օրս փաստերի հետ հաշտվելու գործընթացը մանրակրկիտ կերպով փաստագրվել են Լարի Թարթի կողմից և հրատարակվել նրա «Զգոնության գինը. հարձակումներ ամերիկյան հետախուզական թռիչքների վրա» գրքում (2001թ., Ռոբերտ Քիֆի հետ համատեղ): Գիրքը և մանրամասն տեղեկատվությունը կարող եք գտնել պարոն Թարթի կայքում՝ www.LarryTart.com: Նա նաև պատրաստել է կարճ տեսանյութ (որը ցուցադրվել է Բելվյուի հավաքի ժամանակ), որտեղ ներկայացված են միջադեպի հիմնական մանրամասները՝ https://youtu.be/RDqjaKCln_4

Դեպքի ականատեսներից մեկը եղել է Մարտին Կակոսյանը՝ մի երիտասարդ, որը 1958 թվականին ուսանողական արշավի էր մասնակցում։ Կակոսյանը, որը հմուտ քանդակագործ էր, հետագայում գյուղացիների հետ համագործակցությամբ ստեղծել է հուշարձան՝ խաչքար, որը հարգանքի տուրք է մատուցում իրենց գյուղի եզրին աննկատ զոհված անհայտ ամերիկյան անձնակազմին։ 1993 թվականի օգոստոսի վերջին Սասնաշեն գյուղը նշել է խոցման 35-ամյակը՝ խաչքարի բացման արարողության ժամանակ։

Հիմնական զեկույց

Պարոն Թարթը՝ այս հավաքի կազմակերպիչ «Prop Wash Gang» խմբի անունից, գրել է Հայ Առաքելական Եկեղեցու Արևելյան և Արևմտյան թեմերին՝ խնդրելով հոգևորականի, որը կմատուցի հոգեհանգստյան կարգ այս 60-ամյակի կապակցությամբ։ Արքեպիսկոպոս Հովնան Տերտերյանը ինձ նշանակեց այս միջոցառմանը։ Ինչպես նշեցի, միջադեպն ինձ համար նորություն էր, սակայն ոչ երկար ժամանակով։ Այն պահից, երբ առաջին անգամ կարդացի պատմությունը, ես խորապես ներգրավվեցի դրանում։ Պարոն Թարթի հետ մի քանի զրույցներից հետո PWG-ն ինձ խնդրեց հանդես գալ հիշատակի միջոցառման գլխավոր ելույթով։

Այս հրավերն ինձ համար մեծ պատիվ էր բազմաթիվ առումներով։ Որպես հոգևորական՝ ես այնտեղ էի աղոթք մատուցելու և խորհելու համար, սակայն ավելի քան 25 տարի առաջ հորս մահվան ժամանակ ապրած անձնական փորձառությունն էր, որ ինձ ուղղակիորեն կապեց իմ աչքի առաջ ծավալվող պատմության հետ։ Հայրս Կորեական պատերազմի վետերան էր։ Մինչ օրս վառ հիշում եմ այն ճնշող հույզերը, որոնք պատեցին ինձ, երբ նրա հուղարկավորության ժամանակ զինվորականները մորս հանձնեցին Միացյալ Նահանգների դրոշը և ասացին. «Միացյալ Նահանգների Նախագահի, Միացյալ Նահանգների բանակի և երախտապարտ ազգի անունից, խնդրում ենք ընդունել այս դրոշը որպես ձեր ամուսնու պատվաբեր և հավատարիմ ծառայության հանդեպ մեր գնահատանքի խորհրդանիշ»։ Հիշում եմ՝ արցունքներս չէի կարողանում զսպել, երբ գիտակցում էի, որ մեծ մարդիկ սահմանվում են իրենց կատարած զոհաբերությամբ։ Մարդիկ, որոնք ծառայում են ուրիշներին, իսկապես սահմանում են մեծությունը։ Եկեղեցում մենք նահատակության մասին խոսում ենք որպես զոհաբերության դրսևորում։ Որպես հոգևորական՝ ես կիսում եմ Քրիստոսի Ավետարանը և Նրա խոսքերը. «Ավելի մեծ սեր ոչ ոք չունի, քան այն, որ մեկը իր կյանքը դնի իր ընկերների համար» (Հովհ. 15:13)։ Թեև Հիսուսն այս հատվածում ակնարկում է իր իսկ մահը, Նա նաև հնարավորություն է տալիս մեզ հասկանալու մեր ծառայությունը և զոհաբերությունը ուրիշների հանդեպ։ Հենց այդ նվիրումի և զոհաբերության արտահայտումն էր, որ ուղղորդում էր այն ուղերձը, որը ցանկանում էի կիսել։

Ավելին, որպես հայ՝ ես ցանկանում էի նաև ընդգծել այն բազմազան հանգամանքները, որոնք նպաստել են հայոց պատմությանը և խոցման դեպքերին։ Ինչպես վկայում է պատմությունը, Հայաստանը և հայերը հաճախ են հայտնվում մարտերի կիզակետում՝ ոչ մեր կամքով։ ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռը թռիչք էր կատարել Արևելյան Թուրքիայի՝ այսինքն՝ օկուպացված Հայաստանի բազաներից։ Ինքնաթիռը խոցվել է խորհրդային օկուպացիայի տակ գտնվող Հայաստանի երկնքում։ (Եվ այո, ինքնաթիռը խոցվել է ՄիԳ-17-ով, որն անվանվել է Միկոյանի անունով)։ Ամեն առումով հայերը այս պատմության կողմնակի դիտորդներն են, այնուամենայնիվ, հայերն ունեն ուղերձ, որը կարող է տանել դեպի սպիացում։

Օրը եկավ, և մենք հանդիպեցինք Միացյալ Նահանգների տարբեր վայրերից ժամանած մարդկանց։ Նրանք բոլորը եկել էին հարգելու հիշատակը, հիշելու և վերամիավորվելու մի պատմության, ինչպես նաև այն մարդկանց հետ, որոնք կիսում էին նույն արժեքները և հասկանում էին այդ 17 տղամարդկանց կատարած զոհաբերության նշանակությունը։

«Prop Wash Gang»-ի գործող նախագահ, շեֆ Լոնի Հենդերսոնը վարում էր ծրագիրը։ Նա բանկետների սրահի կենտրոնում տեղադրել էր «Բացակա զինվորի սեղանը»։ Սեղանը ծածկված էր սպիտակ սփռոցով, վրան՝ 17 կարմիր վարդերով ծաղկամաններ և մեկ անձի համար նախատեսված սպասք՝ մեկը, որը խորհրդանշում էր նրանց բոլորին։ Սպասքի կողքին դրված աղամանը դառը հիշեցում էր տեղի ունեցածի մասին։ Այնտեղ գրված էին 17 տղամարդկանց անունները՝ «Մենք տեսնում ենք արծիվների թռիչքը» բանաստեղծության հետ միասին։

Թոմ Ջիրոյրը հանդես եկավ աղոթքով և ներկայացրեց ինձ որպես հայ քահանա։ Անդրադառնալով իմ անցյալին՝ նա մատնանշեց մեր «Նրա կոշիկների մեջ» (In His Shoes) ծառայությունը, այսինքն՝ նրանք, ովքեր չարիք են կրել, յուրահատուկ պատասխանատվություն ունեն գործելու ուրիշների հանդեպ անարդարության դեմ։ Հենց այս հիմքով էլ ես կիսվեցի երեկոյի վերաբերյալ իմ մտքերով խմբի հետ։

Պատմությանը հակիրճ հայացք նետելով՝ ես խոսեցի հայ ժողովրդի և հայոց հողի հարուստ պատմության մասին։ Ես խոսեցի Հայոց ցեղասպանության մասին՝ ոչ միայն որպես պատմական իրադարձության, այլև որպես մեր աշխարհում շարունակվող ցեղասպանության սարսափելի իրողությանն անդրադառնալու հարթակի։ Հատկապես ես խմբի հետ կիսվեցի իրենց ընկած եղբայրների զոհաբերությունը հիշելու վճռականության մեջ մշտապես զգոն մնալու անհրաժեշտության մասին։ Զգոնությունը և հիշողությունը պետք է այսօր դրսևորվեն չարիքի դեմ բոլոր ճակատներում մեր պայքարի գործողություններում։

Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգեհանգստյան հնագույն աղոթքը մատուցելուց և զոհված 17 զինծառայողների անունները հիշատակելուց հետո, գլխավոր Լոնին ինձ պատվի արժանացրեց, որը հավերժ կմնա իմ հիշողության մեջ։ «Prop Wash Gang»-ի անունից նա ինձ նվիրեց մի շրջանակ, որի մեջ խփված ինքնաթիռի իրական բեկորն էր։ Այն ինձ համար դարձավ այդ տղամարդկանց զոհաբերության և անարդարության դեմ զգոն մնալու անհրաժեշտության շոշափելի հիշեցում։ Նա նաև ինձ նվիրեց Լարի Թարթի «Զգոնության գինը» գիրքը՝ հեղինակի ստորագրությամբ։ Այս գանձերը, լսածս պատմությունների հետ մեկտեղ, այն է, ինչ ես վերադարձնում եմ թեմ՝ կիսելու բոլոր տարիքի հայ տղամարդկանց և կանանց հետ։

Ես խոստովանեցի, որ Հայաստան կատարած իմ բոլոր այցելությունների ընթացքում երբեք չեմ եղել Սասնաշենում։ Այժմ կարծում եմ, որ այլևս չեմ կարող վերադառնալ Հայաստան՝ առանց Սասնաշեն այցելելու։ Հուսով եմ դա անել այս տարվա հոկտեմբերին։ Այնտեղ, ինչպես խոստացա խմբին, ես կտանեմ այն ոգին և էներգիան, որը տիրում էր այդ սենյակում 2018 թվականի սեպտեմբերի 2-ին։ Դա հզոր և հուզիչ ոգի էր։

Վերջում, «Մենք տեսնում ենք արծիվներին» բանաստեղծության ասմունքով, ավարտվեց ինքնաթիռի կործանման 60-ամյակին նվիրված հիշատակի արարողությունը։

Ինձ նվիրեցին մի հուշատախտակ՝ 17 տղամարդկանց անուններով և այդ բանաստեղծությամբ։

Այս երեկո մենք միավորվեցինք մարդկային մակարդակով։ Մենք այստեղ էինք՝ հարգելու զոհաբերությունը՝ այն սիրո արտահայտությունը, որ ցուցաբերեցին այս 17 տղամարդիկ։ Մենք խորհրդավոր կերպով կապեցինք Նեբրասկա նահանգի Բելվյու քաղաքը Հայաստանի Սասնաշեն գյուղի հետ։ Այս երեկո մենք հասկացանք, որ մարդկային ամենահիմնարար արտահայտությունը՝ ուրիշներին օգնության ձեռք մեկնելը, սիրելն ու կիսվելը, կենսական նշանակություն ունի։ Սա այն ժառանգությունն է, որը մեզ թողել են 17 զոհվածները՝ իրենց կյանքը տալով իրենցից ավելի մեծ բանի, մեր երկրի և, ի վերջո, մարդկության համար։ Եվ մենք ընդունում ենք այս ժառանգությունը պահպանելու և այս երեկոյից դուրս տարածելու մարտահրավերը։

ՄԵՆՔ ՏԵՍՆՈՒՄ ԵՆՔ ԱՐԾԻՎՆԵՐԻ ԹՌԻՉՔԸ

Մենք տեսնում ենք արծիվների թռիչքը…

հայացքը դեպի հյուսիս

դեպի Կովկասյան լեռները

առավոտյան ժամը իննի սահմաններում

Սեպտեմբերյան տաք օր

Պարզ

Առանց ամպերի

Մենք տեսնում ենք արծիվների թռիչքը…

…անջանք

հոսանքներին հեծած

Սավառնելով ամեն ինչի վերևում

Վեհաշուք

Գերագույն

Մենք տեսնում ենք արծիվների թռիչքը…

…և այդ արծիվները

շատ նման են

«Prop Wash Gang»-ին

2 սեպտեմբերի, 1997

1958 թվականի սեպտեմբերի 2-ին Հայաստանի Սասնաշեն գյուղում խոցված ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի C-130 60528 ինքնաթիռի 17 զոհված զինծառայողներն էին՝ Ջոել Հ. Ֆիլդս, Ջերալդ Հ. Մեդեյրոս, Ջեյմս Է. Ֆերգյուսոն կրտսեր, Ջերալդ Ս. Մաջիակոմո, կապիտան Փոլ Է. Դանկան, ավագ սերժանտ Լարոյ Փրայս, լեյտենանտ Ջոն Է. Սիմփսոն, ավագ սերժանտ Արթուր Լ. Մելո, Ռոբերտ Հ. Մուր, կապիտան Էդվարդ Ջ. Ջերուս, ավագ սերժանտ Ջորջ Պ. Պետրոչիլոս, Կլեմենտ Օ. Մանկինս, լեյտենանտ Ռիկարդո Մ. Վիլյառեալ, Ռոբերտ Ջ. Օշինսկի, կապիտան Ռուդի Ջ. Սվիստրա, Հարոլդ Տ. Կամպս և Արչի Տ. Բուրգ կրտսեր։

Ես գրել և խոսել եմ այն ուշագրավ իրադարձությունների շղթայի մասին, որոնք հանգեցրին այս նախագծին: Պատմությունը սկսվում է Սառը պատերազմի թեժ պահին՝ 20-րդ դարի կեսերին, և շարունակվում է, երբ այս հայ հոգևորականը կապ է հաստատում Նեբրասկայի ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի բազայում «Prop Wash Gang»-ի անդամների հետ: Մենք կիսվեցինք ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի C-130 60528 ինքնաթիռի խոցման պատմությամբ, երբ 1958 թվականին տասնյոթ զինծառայողներ զոհվեցին, երբ նրանց ինքնաթիռը վայր ընկավ Հայաստանի Սասնաշեն գյուղում: Մանրամասները վերհիշելու համար ծանոթացեք անցյալ տարվա իմ բլոգին: https://armodoxy.blogspot.com/2018/09/reflections-on-sasnashen-shoot-down.html

Թալինում մենք գտանք մի տուն, որը պատկանում էր Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին: Տունը հիմնանորոգման կարիք ուներ, բայց գոնե այն մի տարածք էր, որը կծառայեր մեր նպատակներին: Տեր Թադեի, իմ և մի խումբ տեղացի կամավորների օգնությամբ մենք մաքրեցինք, վերանորոգեցինք, ներկեցինք և կահույք գնեցինք՝ այս տունը մեր երիտասարդական կենտրոնի համար հարմարավետ դարձնելու նպատակով: Հուլիսին ես գնացի և վերահսկեցի վերջին աշխատանքները: Այդ ժամանակ ես ներկայացրի թարմացում. http://www.wdacna.com/news/1632/Discovering…-Sasnashen-Village-in-the-Town-of-Talin,-Armenia-A-place-for-kids-to-feel-welcome,-share-and-explore-options-to-maximize-their-potential

Այն միակ մարդը, ով ինձ սկզբնապես կապեց C-130 60528 ինքնաթիռի խոցման, «Prop Wash Gang»-ի և, ի վերջո, Սասնաշենի հետ, Լարի Թարթն է, «Զգոնության գինը» (2001) և «Ազատություն զգոնության միջոցով» (2010) գրքերի հեղինակը: Ես երբեք նրան անձամբ չեմ հանդիպել, բայց նրա մեջ հոգեհարազատ մարդ եմ զգում: Նա իր նամակները ստորագրում է «Եղբայրությամբ», և այս օրը այդ եղբայրական կապը դարձավ շատ իրական և շոշափելի: Բացման արարողության ժամանակ ես գիտեի, որ նա մեզ հետ է: Ես օգտվեցի խմբի ուշադրությունից և ներկաներին որոշակի նախապատմություն ներկայացրեցի այս պատմության մեջ պարոն Թարթի անձնական զգոնության կարևորության մասին:

Բացման արարողությունը, տրանսպորտը և սնունդը հովանավորվել են «In His Shoes» առաքելության կողմից: Եթե ցանկանում եք աջակցել Սասնաշենի երիտասարդներին Կենտրոնի միջոցով, կարող եք կատարել միանվագ նվիրատվություն կամ գրանցվել ամսական պարբերական նվիրատվության համար՝ այցելելով մեր կայք և սեղմելով «Նվիրատվության կոճակը»: Սասնաշենի երիտասարդական կենտրոնի համար նախատեսված միջոցները ամբողջությամբ կփոխանցվեն Կենտրոնին: