Հայդոքսիայի արմատները. տեսնելու երկու եղանակ

1980-ականներին տեղի ունեցան երկու երկրաշարժ՝ մեկ տարուց էլ պակաս տարբերությամբ, որոնք գրեթե նույն ուժգնությունն ունեին։ Ես անուղղակիորեն և ուղղակիորեն մասնակից եմ եղել երկուսին էլ։ Առաջինը տեղի ունեցավ Հայաստանի Սպիտակ քաղաքում։ Մոտ 50,000 մարդ զոհվեց։ 3 միլիոն բնակչություն ունեցող երկրում դա նշանակում է, որ այս մեկ իրադարձության հետևանքով ոչնչացավ բնակչության 1,7%-ը։ Աշխարհասփյուռ հայերի հետ միասին ես ներգրավված էի դրամահավաքի հսկայական գործընթացում՝ տարածաշրջանին օգնություն և մարդասիրական աջակցություն ցուցաբերելու համար։

Երկրորդ երկրաշարժի ականատեսը ես եղա առաջին շարքից։ Այն տեղի ունեցավ Բեյսբոլի աշխարհի առաջնության ժամանակ՝ մի հատուկ շարք, որտեղ միմյանց դեմ էին դուրս եկել Բեյ Արիայի երկու թիմերը՝ «Սան Ֆրանցիսկո Ջայանթսը» և «Օքլենդ Աթլետիկսը»։ Հողը ցնցվեց, և մենք հայտնվեցինք Լոմա Պրիետայի երկրաշարժի կենտրոնում, որը Ռիխտերի սանդղակով գրանցեց 6,9 մագնիտուդ։ Մարդկային կորուստների տարբերությունը զարմանալի էր։ Ենթակառուցվածքները լուրջ վնասներ կրեցին, և կյանքը որոշ ժամանակով խաթարվեց, բայց վերջում զոհվեց վաթսունհինգ մարդ (համեմատած նախորդ ձմռանը Հայաստանում զոհված 50,000-ի հետ)։

Սպիտակի երկրաշարժի առաջին տարելիցին վերևից՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսից, հրաման եկավ, որ մենք պետք է հանդիսավոր կերպով նշենք տարելիցը՝ ողջ աշխարհում հոգեհանգստյան պատարագներ մատուցելով։ Օրը, իրոք, տխուր էր՝ տեսանյութերի կրկնություններով, հոդվածների և լուսանկարների վերահրապարակումներով, որպեսզի այդ պատկերները հավերժ դրոշմվեն մեր մտքում։

Բեյ Արիայի երկրաշարժի առաջին տարելիցին մթնոլորտը լիովին տոնական էր։ Համայնքը հավաքվել էր՝ նշելու փրկված կյանքը։ Փողոցներում տոնակատարություններ և փառատոներ էին, որոնք հռչակում էին հաղթանակը նման ողբերգության նկատմամբ՝ նշելով իրենց՝ որպես համայնքի վերածնունդը։

Հիշատակի միջոցառումների տարբերությունը բացատրում է բնակչության աշխարհայացքն ու ընկալումը, ինչպես որ մենք նույն բաժակը նկարագրում ենք կամ կիսով չափ լի, կամ կիսով չափ դատարկ։ Գյումրիի դեպքում տխրությունը շարունակվեց տարիներ շարունակ, իրականում՝ տասնամյակներ անց երկրաշարժի հետևանքները դեռ զգացվում են։ Եկեղեցու գմբեթը, որը փլվել էր երկրաշարժի ժամանակ, դեռ ընկած է գետնին՝ որպես հիշեցում։ Այն այնտեղ է, որպեսզի անխուսափելի լինի, այսինքն՝ դուք պետք է դիմակայեք և ընդունեք անցյալը, երբ մտնում և դուրս եք գալիս քաղաքից։ Այդպիսով, զոհի կարգավիճակը օրինականացվում է։ Շփոթություն է առաջանում։ Փոխարենը տրամաբանորեն հասկանալու իրենց վիճակը, մարդիկ վերադառնում են ճակատագրապաշտական պատասխաններին, ինչպիսին է՝ «Աստծո կամքն է, որ ես տառապեմ»։

Այն, ինչ ես այստեղ նկարագրում եմ, կարելի է տեսնել որպես Աստվածաշնչի Հին և Նոր Կտակարանների համեմատություն։ Հին Կտակարանում մենք կարդում ենք պատմություններ՝ հիշողություններ, որոնք մարդկանց հակադրում են միմյանց։ Աստծո կողմից մեկ ժողովրդին մյուսից առավելություն տալու գաղափարը ընդգծված է և հիշատակվում է դրա էջերում։ Հիսուսը եկավ վերջ դնելու դրան։ Նրա պատգամը բոլորի համար էր։ Հիշեք Պայծառակերպությունը։ Մովսեսի և Եղիայի այնտեղ լինելու իմաստն այն էր, որ Հիսուսը օրենքի և մարգարեների կատարումն է։ «Աստծո արքայությունը մոտ է»՝ այսպես Հիսուսը մտավ ասպարեզ, և ավելի մեծ լուրը, որ նա ուներ, այն էր, որ Արքայությունը հասանելի է բոլորին՝ երիտասարդ թե ծեր, անկախ ռասայից կամ ազգությունից։ Իր հռչակագրով նա մոդելը հեռացրեց ճակատագրապաշտությունից և վերադարձրեց ինքնորոշմանը։ «Լսել Աստծո խոսքը և կատարել այն»։ Խոսքը հավատքի մասին է որպես գործողություն, այլ ոչ թե պատմության դաս։

Մկրտությունը Հայ Եկեղեցում «Վերածննդի» փորձառությունն է: Սա նոր սկիզբ է, որտեղ անցյալը մնում է հետևում: Հիշողության «անիծքը» վերանում է: Հիշողությունը ծառայում է բուժմանը: Քրիստոնեությունը այսօրվա տոնակատարության մասին է: Անցյալը կարելի է հարգել և մեծարել, բայց այն ապրելու վայր չէ: Ուրախ կամ տոնական արտահայտության և տխուր արտահայտության միջև տարբերությունը միայն աշխարհի նկատմամբ լավատեսական կամ հոռետեսական հայացք չէ, այլ այն գիտակցումը, որ Աստված Ձեզ հետ է, որ նոր օրը իր հետ նոր կյանք է բերում:

Մենք Հայ Եկեղեցու Ժամագրքից աղոթում ենք առավոտյան աղոթք՝ նոր օրը սկսելու համար. «Գոհանում ենք Քեզնից, Տե՛ր մեր Աստված, որ մեզ հանգիստ քուն պարգևեցիր խաղաղությամբ: Շնորհի՛ր մեզ օրվա մնացած մասը անցկացնել խաղաղությամբ: Ամրացրո՛ւ և պահպանի՛ր մեզ մեր կյանքի օրերին, որպեսզի մենք ապրենք մեր կյանքը մաքուր վարքով և հասնենք հավիտենական կյանքի խաղաղ նավահանգստին՝ մեր Տեր և Փրկիչ Հիսուս Քրիստոսի շնորհով և ողորմությամբ: Ամեն»: