Այս հոդվածը հիմնված է ePostle.net-ից Տեր Վազգեն քահանա Մովսեսյանի և Գրեգորի Բեյլերյանի ներկայացման վրա, որը հնչել է Արևմտյան թեմի կիրակնօրյա դպրոցների ամենամյա համաժողովի ժամանակ, որտեղ նրանք կիսվել են հայ քրիստոնեական կրթության, քարոզչության և ժառանգության պահպանման ապագայի իրենց տեսլականով:

ePostle-ն ուսումնասիրում է, թե ինչպես նորագույն տեխնոլոգիաները կարող են հայ քրիստոնեական կրթությունը դուրս բերել ծխական համայնքի ֆիզիկական պատերից:

• ePostle-ը ներկայացնում է հայ քրիստոնեական կրթության ապագայի տեսլականը
• Կիրակնօրյա դպրոցների ղեկավարները, մանկավարժները և Գերաշնորհ Տ. Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանը լսում են ընկղմվող ուսուցման, համաշխարհային քարոզչության և հայ քրիստոնեական ժառանգության թվային պահպանման համարձակ տեսլականը:

ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ — 22 օգոստոսի, 2026 թ. — Ինչպիսի՞ն կարող է լինել կիրակնօրյա դպրոցը, երբ դասարանն այլևս սահմանափակված չէ աշխարհագրությամբ։

Ի՞նչ կլինի, եթե մոտակա եկեղեցուց հարյուրավոր մղոններ հեռու ապրող հայ երեխան կարողանա մուտք գործել կիրակնօրյա դպրոցի դասարան, շփվել այլ երեխաների հետ, ուսումնասիրել հինավուրց վանք, լսել հոգևոր երաժշտություն դրա բնօրինակ միջավայրում կամ նույնիսկ ընկղմվող տեխնոլոգիաների միջոցով հանդիպել Մեսրոպ Մաշտոցի պես գործիչների:

Այս հնարավորությունները ներկայացվեցին ePostle-ի կողմից Արևմտյան թեմի կիրակնօրյա դպրոցների ղեկավարների և մանկավարժների հավաքի ժամանակ, որը կազմակերպվել էր Արևմտյան թեմի Քրիստոնեական դաստիարակության խորհրդի (ՔԴԽ) կողմից և նախագահությամբ առաջնորդ Գերաշնորհ Տ. Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանի: ՔԴԽ նախագահ Զարուհի Տեր-Մկրտչյանի հրավերով՝ մանկավարժներ և հայ եկեղեցու ապագայով մտահոգ անհատներ հավաքվել էին այս տեղեկատվական հանդիպմանը: Հայ եկեղեցու կյանքում, մասնավորապես քրիստոնեական կրթական ծրագրերում իր երկարամյա ակտիվ մասնակցությամբ, Տեր-Մկրտչյանը կազմակերպել էր այս ծրագիրը՝ ոչ միայն մանկավարժներին ռեսուրսներ տրամադրելու, այլև գալիք սերունդներին տեսլական փոխանցելու համար:

Փոխանակ կենտրոնանալու միայն այն բանի վրա, թե ինչ պետք է դասավանդեն կիրակնօրյա դպրոցներն այսօր, ePostle-ի ներկայացումը մասնակիցներին հրավիրեց մտածել ավելի մեծ բանի մասին. թե ինչպես հայ եկեղեցին կարող է դասավանդել, կապ հաստատել և պահպանել իր ժառանգությունը արագորեն ձևավորվող աշխարհում:

Հիմնադրվելով 2022 թվականին Էրիկ Էսրայելյանի նախաձեռնությամբ՝ ePostle-ն իր աշխատանքը կազմակերպել է երեք փոխկապակցված սյուների շուրջ՝ կրթություն, քարոզչություն և ժառանգության պահպանում: Այսօր հարթակն ամսական ունի 25,000-ից 35,000 կայուն այցելու՝ հայկական հաստատված համայնքներից շատ հեռու գտնվող վայրերից և ամբողջ աշխարհից:

Կենտրոնական մարտահրավերն ավելի ու ավելի պարզ է դառնում. թեև հայերն ապրում են Միացյալ Նահանգներում և ամբողջ աշխարհում, շատերը բնակվում են հայկական եկեղեցուց, կիրակնօրյա դպրոցից կամ հայկական հաստատված համայնքից հեռու:

Տեխնոլոգիան այժմ կարող է կամուրջ դառնալ:

Մեկ հայ եկեղեցու տեսլական, որը միավորում է ընտանիքներին քաղաքների, երկրների և մայրցամաքների միջով:

Եկեղեցու պատերից այն կողմ

Ներկայացման ընթացքում ePostle-ը ուրվագծեց մի մոդել, որտեղ գործող կիրակնօրյա դպրոցի դասարանը կարող է հասանելի դառնալ աշխարհի ցանկացած կետում գտնվող երեխաների և ընտանիքների համար:

Նպատակը ֆիզիկական եկեղեցին կամ միասին հավաքվելու փորձառությունը փոխարինելը չէ: Այն նպատակ ունի հասնելու նրանց, ովքեր հասանելիություն չունեն դրան:

Ուսուցիչը կարող է շարունակել դասավանդել դասարանում ֆիզիկապես ներկա երեխաներին, մինչդեռ ePostle-ի թվային ենթակառուցվածքի միջոցով հնարավորություն կտա այլ նահանգում կամ այլ երկրում գտնվող երեխաներին նույնպես մասնակցել դասին:

Գաղափարը մասամբ ծնվեց այն համայնքները տեսնելուց, որոնք արդեն փնտրում էին կապի այս տեսակը: Օրինակ՝ հայկական մի խումբ, որը գտնվում էր ավանդական հայկական եկեղեցուց մի քանի հարյուր մղոն հեռավորության վրա, սկսեց օգտագործել ePostle-ի Sunday Expressions-ը որպես իրենց համայնքի հավաքատեղի:

Ինչպես ընդգծվեց ներկայացման մեջ, կան անթիվ հայ ընտանիքներ, որոնք բախվում են նույն մարտահրավերին. նրանք ցանկանում են, որ իրենց երեխաները ճանաչեն իրենց հավատքը, ժառանգությունն ու ինքնությունը, սակայն աշխարհագրական դիրքը նրանց հասանելիությունից դուրս է դրել հայկական համայնքային կյանքի ավանդական հաստատությունները:

Հետևաբար, առաջացող հարցը պարզապես այն չէ, թե Ինչպե՞ս մարդկանց բերենք եկեղեցի:

Այլ նաև՝ Ինչպե՞ս կարող ենք եկեղեցին բերել մարդկանց:

Առցանց ուսուցումից մինչև ընկղմվող փորձառություն

ePostle-ն արդեն սկսել է փորձարկել պատասխանը:

Սուրբ Հակոբ հայկական եկեղեցում իրականացված վաղ փորձնական ծրագիրը ստեղծեց վիրտուալ կիրակնօրյա դպրոցի միջավայր, որտեղ աշակերտները կարող էին մուտք գործել՝ օգտագործելով մատչելի Chromebook-ներ, հեռախոսներ, պլանշետներ կամ վիրտուալ իրականության ակնոցներ:

Սա Zoom-ի դասարան չէ:

Միջավայրերից մեկը աշակերտներին վիրտուալ կերպով տեղափոխեց Տաթևի վանք՝ օգտագործելով եռաչափ լուսանկարչական նկարահանում: Այլ տարածքներ ներառում էին հայկական ժառանգությանը նվիրված վիրտուալ ցուցահանդես և ընկղմվող ամֆիթատրոն, որը նախատեսված էր դասախոսությունների և շնորհանդեսների համար:

Բայց այս առաջին սերունդը միայն սկիզբն էր:

Օգոստոսի 22-ի շնորհանդեսի ընթացքում ePostle-ի ստեղծագործական տնօրեն Գրեգորի Բեյլերյանը նկարագրեց թեթև քաշային ընկղմվող տեխնոլոգիաների արագ մոտեցող սերունդը, որտեղ այն, ինչն այսօր պահանջում է հատուկ սաղավարտ, կարող է ավելի ու ավելի նմանվել սովորական ակնոցի։

Նման միջավայրում կրթությունը դառնում է փորձառական:

Աշակերտները կարող են քայլել հայկական վանքում՝ փոխանակ պարզապես տեսնելու դրա լուսանկարը: Նրանք կարող են կանգնել իրենց ուսուցչի և դասընկերների կողքին, նույնիսկ եթե հազարավոր մղոններ հեռու են ապրում: Նրանք կարող են ուսումնասիրել հայկական երաժշտությունը Կոմիտասի վերստեղծված կերպարի հետ միասին, սովորել հայոց այբուբենի ծագումը ինտերակտիվ Մեսրոպ Մաշտոցի միջոցով կամ մուտք գործել Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի հետ կապված պատմական միջավայրեր:

Ընկղմվող տեխնոլոգիան կարող է հայ քրիստոնեական կրթությունը վերափոխել մի բանի, որը աշակերտները պարզապես դիտում են, մի բանի, որի մեջ նրանք կարող են մուտք գործել, ուսումնասիրել և զգալ:

Նպատակը տեխնոլոգիան հանուն տեխնոլոգիայի չէ:

Այն նոր գործիքների կիրառումն է՝ ուսումը հիշարժան, մարդկային և կենդանի դարձնելու համար:

Ինչպես Բեյլերյանը բացատրեց, գրավիչ թեման կարող է անկենդան թվալ, եթե այն վատ մատուցվի, մինչդեռ նույնիսկ բարդ թեման կարող է արտասովոր դառնալ, երբ այն շրջապատող փորձառությունը հետաքրքրություն և հիացմունք է արթնացնում։

Պահպանելով այն, ինչ կարող է կորչել

Ֆոտոգրամետրիան, 360 աստիճանի նկարահանումը և 3D մոդելավորումը կարող են թվայնորեն պահպանել հայկական սրբավայրերը՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ ֆիզիկական հասանելիությունը կորսված է։

Հետևանքները դուրս են գալիս կրթության սահմաններից։

Շատ առաջ, նախքան հայկական որոշ սրբավայրերի անհասանելի դառնալը, ePostle-ի հիմնադիրներն արդեն փորձարկում էին այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որոնք կարող են դրանք թվայնորեն պահպանել։

2014 թվականին Արցախ կատարած ուղևորության ընթացքում սրբավայրերի, այդ թվում՝ Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցու եռաչափ լուսանկարչական փաստագրում է իրականացվել։ Այն ժամանակ ձայնագրությունները փորձնական էին։ Այսօր դրանց նշանակությունը կտրուկ փոխվել է։

Քանի որ հայերն այլևս հասանելիություն չունեն Շուշիին, այդ ձայնագրությունները դարձել են թվային մշակութային հիշողության մի ձև՝ թույլ տալով ապագա սերունդներին մուտք գործել և զգալ եկեղեցու այն պատկերը, որն այն ուներ մինչև տարածաշրջանի՝ հայկական վերահսկողությունից դուրս մնալը։

Օգտագործելով ֆոտոգրամետրիա, անօդաչու թռչող սարքեր, 360 աստիճանի պատկերներ և տարածական աուդիո՝ սրբազան ճարտարապետությունն ու միջավայրերը այժմ կարող են փաստագրվել այնպիսի եղանակներով, որոնք մարդկանց թույլ են տալիս ոչ միայն դիտել դրանք, այլև զգալ դրանց ներսում գտնվելու զգացողությունը։

Սա ePostle-ի աշխատանքը դնում է հոգևոր ծառայության, կրթության և մշակութային պահպանության խաչմերուկում։

Տեխնոլոգիան գործիք է։ Կապը՝ առաքելություն։

Ողջ շնորհանդեսի ընթացքում կրկին ու կրկին շեշտվում էր մի կետ՝ ընկղմվող տեխնոլոգիաները նպատակ չունեն փոխարինելու մարմնավոր համայնքին, պատարագին, ուսուցիչներին կամ եկեղեցիներին։

Տեխնոլոգիան պարզապես ևս մեկ գործիք է, որի միջոցով Եկեղեցու հավերժական առաքելությունը կարող է տարածվել։

ePostle-ի հիմնադիր Տեր Վազգեն Մովսեսյանը բացատրեց, որ ինչպես վիտրաժները, տպագրական մեքենան, ռադիոն, հեռուստատեսությունը և համացանցը դարձան հավատքը նոր սերունդներին փոխանցելու գործիքներ, այնպես էլ այսօրվա զարգացող տեխնոլոգիաներն առաջարկում են այդ պատգամը առաջ տանելու ևս մեկ միջոց։

Կամուրջը կարող է լինել տեխնոլոգիան, սակայն սիրտը մնում է Հայ Առաքելական Եկեղեցին։

Հետևաբար, նախագծի հաջորդ փուլին մոտենում ենք մտածված կերպով։

Փոխանակ շտապելու ևս մեկ փորձնական ծրագիր գործարկել, ePostle-ը գալիք տարին դիտարկում է որպես զարգացման, վերապատրաստման և մանկավարժների հետ համագործակցության շրջան՝ նպատակ ունենալով 2027 թվականի սեպտեմբերին իրականացնել կիրակնօրյա դպրոցի նախաձեռնության հաջորդ խոշոր փուլը։ Մտադրությունը նոր ուսումնական ծրագիր պարտադրելու փոխարեն հարմարվողական հարթակ կառուցելն է, որը ուսուցիչներին և եկեղեցական կրթության պատասխանատուներին հնարավորություն կտա ինքնուրույն ձևավորել կրթական փորձառությունը։

Ներդրում կատարելով մի սերնդի մեջ, որին գուցե դեռ լիովին չենք տեսնում

Իր եզրափակիչ խոսքում Սրբազան հայրը՝ Տեր Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանը, ընդունեց ներկայացվածի և՛ անսովոր լինելը, և՛ ներուժը։

Ջերմությամբ և հումորով նա Տեր Վազգեն Մովսեսյանին և Գրեգորի Բեյլերյանին նկարագրեց որպես ներկա սերնդի համար գրեթե «այլմոլորակայիններ»՝ ոչ թե այն պատճառով, որ գաղափարները կտրված էին իրականությունից, այլ որովհետև դրանք հասնում էին մշակույթի՝ դրանք լիարժեք պատկերացնելու կարողությունից առաջ։

Նա ակնարկեց, որ ապագա սերունդը մի օր կարող է հետ նայել և հասկանալ, որ այսօր իրականացվող աշխատանքը ոչ միայն Արևմտյան թեմի, այլ առավել լայն՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու համար էր։

«Դուք ներդրում եք կատարում ապագա սերնդի համար», - ասաց Սրբազան հայրը՝ հավելելով, որ դեռ չծնված երեխաները մի օր կարող են շնորհակալություն հայտնել նրանց, ովքեր հեռատեսություն են ունեցել նրանց համար այս ուղիները պատրաստելու։

Նրա խոսքերը զրույցը վերադարձրին իր էական նպատակին։

Ինչ տեխնոլոգիա էլ որ գա, առաքելությունը մնում է նույնը՝ նոր սերունդների կրթությունը։

Սրբազան հայրը կիրակնօրյա դպրոցը նկարագրեց որպես «համայնքի սիրտ» և շեշտեց, որ քրիստոնեական կրթության նպատակը, ի վերջո, երիտասարդներին օգնելն է հանդիպելու Քրիստոսին և Աստծո հետ կենդանի հարաբերություններ զարգացնելու։

Սա գուցե օրվա ամենակարևոր տեսանկյունն է։

ePostle-ը չի փորձում կանխատեսել ապագան հանուն կանխատեսման։ Այն պատրաստում է Հայ Եկեղեցուն՝ այդ ապագան տեսլականով դիմավորելու համար։ Մայրցամաքներով սփռված ժողովրդի համար տեխնոլոգիան այժմ արտասովոր հնարավորություն է ընձեռում՝ հեռավորությունն այլևս չպետք է նշանակի կտրվածություն։

Թենեսիում, Մենում, Մոնտանայում, Եվրոպայում կամ աշխարհի ցանկացած այլ վայրում գտնվող երեխան մի օր կարող է մուտք գործել հայկական կիրակնօրյա դպրոց, քայլել Հայաստանի սրբավայրերով, սովորել այլ երեխաների հետ միասին և զգալ իր նախնիների հավատքն ու ժառանգությունը՝ ոչ թե որպես հեռավոր մի բան, այլ որպես ներկա իրականություն։

Դասարանը կարող է ընդլայնվել։

Համայնքը կարող է ընդլայնվել։

Եկեղեցու ազդեցությունը կարող է ընդլայնվել։

Եվ այս ամենի կենտրոնում մնում է նույն հարատև նպատակը՝ կապել հաջորդ սերնդին հավատքի, ժառանգության, միմյանց և Քրիստոսի հետ։