Նեբրասկա և Սասնաշեն

Armodoxy-ն այսօր. Նեբրասկա և Սասնաշեն

«Քահանայք և ժողովուրդ»՝ սրանք Հայ Եկեղեցու հոգեհանգստյան կարգի առաջին բառերն են։ Դրանք նշանակում են «քահանաներ և ժողովուրդ»՝ վերաբերելով նրանց հավաքին, ովքեր աղոթքով հիշում են ննջեցյալներին։ Եվ ահա ես երգում էի այս բառերը Նեբրասկայի կենտրոնում՝ բոլոր վայրերից հենց այնտեղ, որտեղ մենք էինք՝ քահանան ու ժողովուրդը, ի հիշատակ 17 տղամարդկանց, որոնք զոհվել էին ճիշտ 60 տարի առաջ։ Ես երգում էի շարականը, բայց այս հավաքը հայկական որևէ եկեղեցում չէր։ Դրանից հեռու՝ մենք կանգնած էինք Ամերիկայի սրտում՝ Նեբրասկա նահանգի Բելվյու քաղաքում, Օֆուտ ռազմաօդային բազայի մոտ։ Ի՞նչ հավաք էր սա։ Վաթսուն տարի առաջ, Սառը պատերազմի թեժ պահին, Միացյալ Նահանգների ռազմաօդային ուժերի C-130 ինքնաթիռը Խորհրդային Միության կողմից խոցվեց երկնքում։ Ինքնաթիռը կործանվեց Հայաստանի Ներքին Սասնաշեն գյուղում (Երևանից մոտ 60 կմ հյուսիս-արևմուտք)։

Ես հայերենով երգեցի շարականը, և թեպետ ներկաներից ոչ ոք չէր հասկանում լեզուն, բայց բոլորը շատ լավ գիտակցում էին, թե ինչ է կատարվում։ Մենք կապվում էինք որպես մարդիկ։ Մենք միավորում էինք Սասնաշեն հեռավոր գյուղը Բելվյուի հետ։ Հայաստանը միավորվում էր Նեբրասկայի հետ, և այս ամենը՝ վկայելու, որ մի խումբ մարդիկ միացել են հավերժությանը։

Մինչ այդ ես երբեք չէի լսել այս ինքնաթիռի կործանման մասին։ Ես մեծացել եմ Սառը պատերազմի տարիներին՝ վախենալով ամենավատից, երբ մեր դպրոցի միջանցքներում պարբերաբար անցկացվում էին «թաքնվիր և պաշտպանվիր» վարժանքներ։ Բայց ո՞վ գիտեր, որ Սառը պատերազմը ընթանում էր Հայաստանում ինքնաթիռի կործանմամբ։ Մենք պետք է իմանայինք, քանի որ, ըստ էության, այս խոշոր միջազգային միջադեպը Սառը պատերազմի ընթացքում Խորհրդային Միության և ԱՄՆ զինված ուժերի միջև տեղի ունեցած ամենահրապարակված առճակատումն էր։

1958 թվականի սեպտեմբերի 2-ին խորհրդային չորս ՄիԳ-17 օդաչուներ հարձակվեցին և խոցեցին ԱՄՆ հետախուզական անզեն ինքնաթիռը այն բանից հետո, երբ անձնակազմը պատահաբար թռել էր Հայաստանի վրայով անցնող խորհրդային օդային տարածք։ Սասնաշենում տեղի ունեցած վթարի հետևանքով զոհվեցին Միացյալ Նահանգների ռազմաօդային ուժերի տասնյոթ օդաչուներ։ Միջադեպը գաղտնի էր պահվում մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը, և նույնիսկ դրանից հետո, երբ C-130 60528 ինքնաթիռի անձնակազմի մնացորդները դուրս բերվեցին վթարի վայրից և կործանման 40-ամյակի օրը հուղարկավորվեցին Վիրջինիայի Արլինգթոնի ազգային գերեզմանատանը՝ անձնակազմի անդամների անունները կրող տապանաքարով։

Բարեբախտաբար, միջադեպի մանրամասները, դրա կոծկումը, ժխտման տարիները և մինչ օրս փաստերի հետ հաշտվելու գործընթացը մանրակրկիտ փաստագրվել են Լարի Թարթի կողմից և հրատարակվել նրա «Զգոնության գինը. հարձակումներ ամերիկյան հետախուզական թռիչքների վրա» (2001 թ., Ռոբերտ Քիֆի հետ համատեղ) գրքում։

Պարոն Թարթը գրել էր Հայ Եկեղեցու թե՛ Արևելյան, թե՛ Արևմտյան թեմերին՝ խնդրելով աջակցել կործանման 60-ամյակի ոգեկոչման արարողությանը։ Արքեպիսկոպոս Հովնան Տերտերյանն ինձ նշանակեց այս միջոցառման պատասխանատու։ Ինչպես նշեցի, միջադեպն ինձ համար նորություն էր, սակայն ոչ երկար։ Պարոն Թարթի հետ մի քանի զրույցից հետո ինձ խնդրեցին հանդես գալ Նեբրասկայի ռազմաօդային բազայում կայանալիք ոգեկոչման արարողության գլխավոր ելույթով։

Այս հրավերն ինձ համար իսկական պատիվ էր բազմաթիվ առումներով։ Որպես քահանա՝ ես այնտեղ էի աղոթք և խորհրդածություն մատուցելու համար։ Այնուամենայնիվ, դա անձնական փորձառություն էր, որն ինձ ուղղակիորեն կապեց իմ աչքի առաջ ծավալվող պատմությանը։ Հայրս Կորեական պատերազմի վետերան էր։ Մինչ օրս վառ հիշում եմ այն ճնշող զգացմունքները, որոնք պատեցին ինձ 1991 թվականին նրա հուղարկավորության ժամանակ, երբ զինվորականները Միացյալ Նահանգների դրոշը հանձնեցին մորս՝ ասելով. «Միացյալ Նահանգների Նախագահի, Միացյալ Նահանգների բանակի և երախտապարտ ազգի անունից, խնդրում ենք ընդունել այս դրոշը՝ որպես ձեր ամուսնու պատվաբեր և հավատարիմ ծառայության հանդեպ մեր գնահատանքի խորհրդանիշ»։ Հիշում եմ՝ արցունքներս չկարողացա զսպել, երբ գիտակցեցի, որ մեծ մարդիկ սահմանվում են իրենց կատարած զոհողությամբ։ Ուրիշներին ծառայող մարդիկ իսկապես սահմանում են մեծությունը։ Եկեղեցում մենք նահատակության մասին խոսում ենք որպես զոհաբերության արտահայտություն։ Որպես քահանա՝ ես կիսում եմ Քրիստոսի Ավետարանը և Նրա խոսքերը. «Ավելի մեծ սեր ոչ ոք չունի, քան այն, որ մեկը իր կյանքը դնի իր բարեկամների համար» (Հովհ. 15:13)։ Թեև Հիսուսն այս հատվածում ակնարկում է իր իսկ մահը, Նա նաև հնարավորություն է տալիս մեզ հասկանալու մեր ծառայությունն ու զոհաբերությունը ուրիշների հանդեպ։ Հենց այդ նվիրումի և զոհաբերության արտահայտությունն էր, որ ուղղորդում էր այն ուղերձը, որը ցանկանում էի կիսել այդ երեկո։

Ավելին, որպես հայ՝ ես ցանկանում էի նաև ընդգծել հանգամանքների այն բազմազանությունը, որոնք նպաստել են հայոց պատմությանը և ինքնաթիռի կործանման իրադարձություններին։ Ինչպես պատմությունը կվկայի, Հայաստանը և հայերը հաճախ են հայտնվում մարտերի կիզակետում՝ ոչ մեր ընտրությամբ։ 1958 թվականին, այս միջադեպին ընդառաջ, ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռը թռիչք էր կատարել Արևելյան Թուրքիայի՝ այսինքն՝ օկուպացված Հայաստանի բազայից։ Ինքնաթիռը խոցվել էր խորհրդային օկուպացիայի տակ գտնվող Հայաստանի վերևում։ (Եվ այո, ինքնաթիռը խոցվել էր ՄիԳ-17-ով, որն անվանվել էր Միկոյանի անունով)։ Հայերն ամեն կերպ պատմության այս հատվածում ընդամենը կողմնակի դիտորդներ են, այնուամենայնիվ, հայերը կիսվելու ուղերձ ունեն, որը կարող է տանել դեպի բուժում։ Եվ հենց դա էի ես ցանկանում կիսել այս խմբի հետ։

Միացե՛ք ինձ վաղը «Armodoxy-ն այսօր» հաղորդաշարին, երբ մենք կշարունակենք Սասնաշենի կործանման պատմությունը ամենօրյա ուղերձների այս կարճ՝ չորս մասից բաղկացած շարքում։

Շապիկի լուսանկարը՝ Նեբրասկայի հավաքը 2018 թվականի սեպտեմբերի 2-ին՝ Սասնաշենում C-130 60528 ինքնաթիռի կործանման 60-ամյակի կապակցությամբ։