Քրիստոնեական քաջություն – Արքեպիսկոպոս Տիրան

Արմոդոքսիան այսօր. Քրիստոնեական քաջություն

Բարեհիշատակ Արքեպիսկոպոս Տիրան Ներսոյանը 20-րդ դարի Հայ եկեղեցու ամենապայծառ մտքերից մեկն էր։ Նրա վաստակը մեծ է, սակայն դրանցից ամենակարևորներից մեկը Միացյալ Նահանգներում հայկական ընծայարան ունենալու նրա տեսլականն էր։ Նա հիմնեց Սուրբ Ներսես ընծայարանը։ Մտավոր առումով՝ նրա կողմից կատարված Սուրբ Պատարագի թարգմանությունը (1950թ.) մինչ օրս հիմք է հանդիսանում մյուս թարգմանությունների համար։ Նա ընտրվել է Երուսաղեմի Հայոց պատրիարքության պատրիարք և ծառայել որպես Արևելյան թեմի առաջնորդ։

Նա փայլուն և սուր մտքի տեր անձնավորություն էր։ Ծերության տարիներին նա մասնակցում էր Սուրբ Ներսես ընծայարանի ամառային համաժողովներին, որտեղ երիտասարդ ուսանողները կյանքում մեկ անգամ տրվող հնարավորություն էին ունենում զրուցելու նրա հետ։ Մեզանից շատերի համար նա Քրիստոնեական եկեղեցու և, մասնավորապես, Հայ եկեղեցու մասին պատմող կենդանի հանրագիտարան էր։ Նա շատ հարցերում առաջամարտիկ էր։ Որպես եպիսկոպոս՝ նա քաջաբար մարտահրավեր էր նետում եկեղեցական որոշ կանոնների։ Օրինակ՝ որպես առաջնորդ՝ նա տեսնում էր Ցեղասպանությունից հետո սփյուռքի եկեղեցում հոգևորականների հսկայական կարիքը և ձեռնադրում էր մի խումբ քահանաների՝ նախքան նրանց ամուսնանալը։ Եկեղեցու օրենքներից մեկն այն է, որ եթե քահանայության թեկնածուն ցանկանում է ամուսնանալ, ապա ամուսնությունը պետք է տեղի ունենա ձեռնադրությունից առաջ։ Սակայն որպես առաջնորդ՝ նա որոշում կայացրեց, որ քահանաների կարիքը գերակայում է կանոնի նկատմամբ հարգանքին։ Եկեղեցին սա անվանում է տնօրինություն (economia), որը թույլ է տալիս հայեցողական շեղում օրենքի տառից՝ օրենքի ոգուն և ողորմածությանը հավատարիմ մնալու համար։ Նման համարձակ քայլեր կատարելու համար հարկավոր է հստակ տեսլական և քաջություն, և Արքեպիսկոպոս Տիրանի՝ քահանաներին ձեռնադրելու որոշումը իսկապես տնօրինության դրսևորում էր։

1989 թվականին ես հովվելում էի Կալիֆոռնիայի Կուպերտինո քաղաքի Սուրբ Անդրեաս հայոց եկեղեցում։ Մենք հրատարակում էինք «Նախագոչ» անունով մի փոքրիկ տեղեկագիր (նկատի ունենալով Սուրբ Անդրեաս առաքյալի մականունը՝ որպես Հիսուս Քրիստոսի առաջին կանչված աշակերտ)։ Թերթի յուրաքանչյուր համարում տեղ էին գտնում իմ հովվական ուղերձը և սոցիալական իրադարձությունների վերաբերյալ մեկնաբանությունները։ Այդ տարի Արքեպիսկոպոս Տիրանը նամակ գրեց ինձ։ Ես նրան միայն մակերեսորեն էի ճանաչում, բայց հարգարժան արքեպիսկոպոսից նամակ ստանալն ինձ համար նույնն էր, ինչ համերգի ժամանակ բեմի աստղի կողմից կանչվելը, քանի որ նա ասաց, որ ճանաչում է ինձ։ Ինձ՞։ Այո՛, ձեզ։

Նամակը Սուրբ Ներսես ընծայարանի համար աստվածաբանական հանդես խմբագրելու հրավեր էր։ Արքեպիսկոպոս Տիրանը կարդացել էր իմ հոդվածները և ցանկանում էր ինձ նշանակել ընծայարանի կրոնական մտքի հանդեսի պատասխանատու։ Մասնավորապես, նա կարդացել էր իմ մի հոդվածը, որը գրել էի «San Jose Mercury News»-ի համար 1988 թվականի «Քրիստոսի վերջին փորձությունը» ֆիլմի մասին։ Ֆիլմը հիմնված էր Նիկոս Կազանձակիսի համանուն գրքի վրա։ Կազանձակիսն ավելի հայտնի էր որպես «Հույն Զորբան» գրքի հեղինակ։ Ես «Վերջին փորձությունը» կարդացել էի քոլեջում, և այն օգնել էր ինձ ձևավորել իմ աստվածաբանական հայացքների մեծ մասը։ Մարտին Սկորսեզեի նկարահանած այս էպիկական ֆիլմը այդ տարի էկրան բարձրացավ և մեծ աղմուկ հանեց։ Քրիստոնեական խմբերն ու եկեղեցիները բողոքում էին ֆիլմի դեմ՝ սպառնալով փակել կինոթատրոններն ու հովանավորներին, քանի որ ֆիլմը համարձակվել էր Հիսուսին ներկայացնել մարդկային լույսի ներքո։ Քրիստոսի վերջին փորձությունը, ըստ Կազանձակիսի երևակայության, Խաչի վրա Հիսուսին մոտեցող փորձիչն էր, որը նրան առաջարկում էր «նորմալ» կյանք՝ կնոջ և երեխաների հետ, եթե նա հրաժարվի Խաչից։ Զգուշացում. նա չի հրաժարվում։ Բայց դա, կարծես, կարևոր չէր այն ժամանակվա կինոդիտող հասարակության համար։

Կազանձակիսի պատմությունը շոշափում է քրիստոսաբանությունը՝ մի թեմա, որը պառակտել էր Քրիստոնեական եկեղեցին, հատկապես վաղ դարերում։ Ընծայարանում մենք մանրամասն ուսումնասիրել ենք Քաղկեդոնի ժողովը (451թ.) և քրիստոսաբանական արտահայտությունների տարբերակները։ Ես չէի պատրաստվում թերթի հոդվածում անդրադառնալ այս կետերից որևէ մեկին, փոխարենը հարցականի տակ դրեցի մեր վախն ու կասկածը։ Ինչո՞ւ պետք է վախենանք մտածելուց և մեր Հավատքի հետ պայքարելուց։ Եվ հատկապես մեր Հավատքի գլխավոր կերպարի՝ Հիսուս Քրիստոսի հետ։ Արքեպիսկոպոս Տիրանից՝ մեր Եկեղեցու քրիստոսաբանության գլխավոր հեղինակությունից, նամակ ստանալը, ինչպես նաև հոդվածի և իմ դիրքորոշման հավանությունը, ինքնավստահության այն խթանն էր, որն ինձ անհրաժեշտ էր իմ ծառայության սկզբնական շրջանում։ Ավելին, նրա քաջալերումն ընդգծում էր տեսական և գործնական աստվածաբանության միջև կամուրջ կառուցելու անհրաժեշտությունը։

Հիսուսը եկավ մեզ մոտ։ Հիսուսն ապրեց իրական աշխարհում և խոսեց այս աշխարհի խնդիրների ու հարցերի մասին։ Նա Աստվածային արքայությունը հասանելի դարձրեց բոլորի համար։ Որպես Եկեղեցի՝ մենք աղոթում ենք. Եկեսցե արքայություն քո, եղիցին կամք քո որպես յերկինս և յերկրի։ Քրիստոնեական քաջություն է հարկավոր՝ քո կամքը երկնքից երկիր բերելու գործիքը լինելու համար։

Վաղը մենք կտեսնենք, թե ինչ տեղի ունեցավ, երբ ես ընդունեցի Արքեպիսկոպոս Տիրանի հրավերը և հայտնվեցի մի տեղում, որը չափազանց խորն էր։ Միացե՛ք ինձ։