Ափը միշտ ավելի անվտանգ է, քան այն ջրերը, որոնք նավը տանում են հորիզոնից այն կողմ, եթե, իհարկե, ափը ենթակա չէ էրոզիայի, մակընթացության կամ պատերազմի մեջ գտնվող մարդկանց վեճերի։ Անշուշտ, մեր կայացրած յուրաքանչյուր որոշման հետ կապված կան թե՛ անվտանգ և թե՛ վտանգավոր պայմաններ։
Քրիստոնյան կոչված է արդյունավետ կյանքի՝ օգտագործելով իր տաղանդները հնարավորինս լավագույնս։ Այս առաջընթացը կարող է խոչընդոտվել անցյալի փորձառություններից բխող վախերի պատճառով։ Աստվածաբան և փիլիսոփա Սյորեն Կիերկեգորը գրում է. «Կյանքը պետք է հասկանալ հետադարձ հայացքով, բայց այն պետք է ապրել առաջընթացով»։
Անցյալից սովորելու և ներկայով ապրելու նուրբ հավասարակշռությունը Հիսուսի պատգամն է. «Մի՛ հոգացեք վաղվա մասին, որովհետև վաղվա օրը կհոգա իր անելիքը. բավական է օրվան իր նեղությունը» (Մատթեոս 6:34)։ Այսօրվա մեկ րոպեն ամառային ժամանակաշրջանում։
—
Մենք աղոթում ենք Հայոց ժամագրքի առավոտյան աղոթքով. «Գոհանամք զՔէն, Տէր Աստուած մեր, որ արժանացուցեր զմեզ ի խաղաղութեան զգիշերս անցուցանել. եւ յարուցեալ՝ արժանացո զմեզ երկրպագելոյ զահաւոր եւ զփառաւորեալ զսուրբ զանուն Քո։ Շնորհեա մեզ զմնացեալ աւուրս յայսմիկ ի խաղաղութեան անցուցանել. սրբութեամբ վարելով զկեանս մեր յաշխարհիս յայսմիկ, հասցուք ի հանգիստն յաւիտենական կենացն։ Ամէն»։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/06/Bidirectionalism-726.jpg11251125Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-25 00:10:452026-06-24 19:45:13Հետ; Առաջ
Մեկ րոպեանոց հայագիտություն ամառվա համար. Հետազոտություն
Արևմուտքի հետազոտող Քրիստափոր Կոլումբոսը խորհուրդ է տալիս. «Դուք երբեք չեք կարող հատել օվկիանոսը, եթե քաջություն չունենաք ափը տեսադաշտից կորցնելու»։
Օվկիանոսը հսկայական է, խորհրդավոր և անվերջ թվացող։ Ափը պինդ է, ծանոթ՝ առանց ալիքների, որոնք կհրեն կամ կքաշեն Ձեզ։ Այլ կերպ ասած՝ դա անվտանգ վայր է։ Անկեղծ ասած՝ այն վատ վայր չէ, եթե միայն չեք ցանկանում ուսումնասիրել և դուրս գալ ծանոթի սահմաններից։
Հնարավորությունն օգտագործելու համար ափից հեռանալը ոչ միայն անհրաժեշտություն է, այլև օրենքի պահանջ։ Երբ հայերը վտարվեցին իրենց տներից՝ լինի դա 1915-ին, թե 2023-ին, նրանք խաչակնքվեցին, կորցրեցին ափը, պայքարեցին ալիքների դեմ և հասան իրենց նպատակակետին։
Բարի նավարկություն։ Ահա Ձեր այսօրվա մեկ րոպեն ամառային ժամանակի համար։
Եպիսկոպոս Նիկոլայ Վելիմիրովիչի աղոթքը առ Աստվածածին
Կրքերի ալիքները խռովում են ոգիս, մեծ տխրությունն ու տագնապը պատել են հոգիս։ Օծե՛ք հոգիս Ձեր Որդու խաղաղությամբ, ո՛վ Ամենասուրբ, և Իր շնորհով վանե՛ք ամեն կասկած ու հուսահատություն։ Հանդարտեցրե՛ք մեղքերիս փոթորիկը, որ կրակե որդի պես այրում է ինձ, և հանգցրե՛ք դրա բոցը։ Լցրե՛ք սիրտս ուրախությամբ, ո՛վ Ամենամաքուր, և ցրե՛ք մեղքերիս մառախուղը իմ առջևից։ Ամեն։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2024/11/the-bow-of-a-ship-with-the-horizon-in-the-distance.jpg10241024Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-24 00:10:492026-06-22 10:22:01Հորիզոնից այն կողմ ուսումնասիրելով
Սրբերը տարբեր են լինում։ Հնարավոր է՝ սա տարօրինակ հնչի Եկեղեցու ընտրանու մասին խոսելիս, սակայն յուրաքանչյուր սուրբ ունի իր յուրահատուկ պատմությունը, որն օգնում է մեզ կյանքի մեր քրիստոնեական ուղու վրա։
Անդրեասը Քրիստոսի առաջին կանչված աշակերտն էր, հայերենում նրան անվանում են «Նախակոչ», ինչը բառացիորեն նշանակում է՝ առաջինը, ով ընդունեց [Հիսուսի] կանչը։ Սուրբ Գրքում մենք կարդում ենք, որ նա ուրիշներին ևս հրավիրում էր հետևել Նրան, որոնցից ամենանշանավորը նրա ավագ եղբայրն էր՝ Պետրոսը, որը հետագայում դարձավ առաքյալ և Հռոմի առաջին եպիսկոպոսը։
Առաջինը լինելը պահանջում է հատուկ և խորին քաջություն, որը կապված է ոչ միայն ներքին ուժի, այլև այն համոզմունքի ու հավատի հետ, որ ձեր ընտրած ուղին միանշանակ և անվերապահորեն ճիշտ է։
Անդրեասն ուներ այն նվիրումն ու ներքին վստահությունը, որոնք նրան դարձրին Քրիստոսի մեծ առաքյալը։ Այսօրվա մեկ րոպեն՝ ամառային ժամանակաշրջանի համար։
Աղոթք Հայոց եկեղեցու Ժամագրքից. Լույսով Քո, Քրիստոս, ամենքս լուսավորվեցինք, և Սուրբ Խաչով Քո, Փրկիչ, ապավինեցինք։ Սուրբ Անդրեաս առաքյալի բարեխոսությամբ լսիր մեզ, ո՛վ Աստված մեր Փրկիչ, շնորհիր մեզ խաղաղություն և ցույց տուր Քո ողորմությունը, Բարի՛ Տեր։ Ամեն։
Շապիկի լուսանկարը՝ Սուրբ Անդրեասը Ղազանչեցոց վանքում, 2014թ., Տեր Վազգեն
https://epostle.net/wp-content/uploads/2023/11/1min-Andrew-e1700191222856.jpg8301113Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-23 00:10:332026-06-22 10:20:12Քաջություն սկզբում
Խաչաձևությունը (chiasmus) գրական ձև է, որը հին է, որքան գրավոր քաղաքակրթությունը։ Այն սահմանվում է որպես երկու զուգահեռ արտահայտությունների մեջ բառերի հերթականության շրջում։ Օրինակ՝ այնպիսի ասացվածքներ, ինչպիսիք են՝ «Ասա այն, ինչ նկատի ունես, և նկատի ունեցիր այն, ինչ ասում ես» կամ ավելի թեթև տարբերակով՝ «Երբեք թույլ մի տվեք, որ հիմարը համբուրի ձեզ, կամ համբույրը հիմարացնի ձեզ»։
Սուրբ Օգոստինոսը դիմեց խաչաձևության ձևին, երբ ասաց. «Սիրո չափը առանց չափի սիրելն է»։
Առանց չափի սիրելը քրիստոնեության հիմնական հատկանիշներից մեկն է։ Անսահման սերը թույլ է տալիս մեզ հասկանալ Հիսուսի մյուս բոլոր ուսմունքները, ինչպիսիք են ողորմածությունը, ներողամտությունը կամ խոնարհությունը՝ որպես Քրիստոսին նմանվելու մարտահրավեր։
Սիրո չափանիշն այն է, որ սիրեք առանց չափի։ Այսօրվա մեկ րոպեն ամառվա համար։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/06/watermellon-723-e1750218587501.jpg1125754Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-22 00:08:062026-06-22 00:05:06Քիազմատիկ կառուցվածքը քրիստոնեության մեջ
Հայկական ուղղափառությունն այսօր. Ամառային արևադարձ
Հյուսիսային կիսագնդում սա տարվա ամենաերկար ցերեկային ժամեր ունեցող օրն է։ Ցերեկվա տևողությունը աճել է դեկտեմբերյան ձմեռային արևադարձից ի վեր, երբ արևի լույսը նվազագույնն էր։
Հայ եկեղեցում շատ բան է գրվել և ասվել ձմեռային արևադարձի մասին, քանի որ Արևմուտքում Սուրբ Ծննդյան ամսաթիվը հունվարի 6-ից տեղափոխվել է դեկտեմբերի 25-ը՝ արևադարձի տոների հետ համընկնելու և այդպիսով քրիստոնեության տարածումը հեշտացնելու նպատակով։
Քանի որ այս օրը զերծ է տոնական կամ օրացուցային հակասություններից, ամառային արևադարձը մեզ հնարավորություն է տալիս կենտրոնանալ հենց լույսի վրա։
Մի քանի տարի առաջ ես Ռուանդայի մի գյուղում էի՝ աշխատելով ցեղասպանությունը վերապրածների հետ։ Մենք ոչ պաշտոնական հարցազրույցներ էինք անցկացնում, ծանոթանում նրանց առօրյա գործերին, և ահա, երբ արևը մայր մտավ, մարդիկ դադարեցրին իրենց աշխատանքը, և շուտով ժամը 19:00-ն էր։ Դրսում մութ էր։ Մարդիկ իրենց տներում էին՝ պատրաստվելով գիշերային հանգստի։ Գյուղում ոչ մի ձայն չէր լսվում։ Ինձ տարօրինակ թվաց, որ մարդիկ այդքան վաղ են պատրաստվում քնել։ Եվ հետո հասկացա, որ առանց էլեկտրականության, առանց այն արհեստական լույսի, որն ապահովում է էլեկտրականությունը, օրն իրականում ավարտվում էր արևի մայր մտնելուն պես։
Էլեկտրականությունից զուրկ աշխարհում կարող եք միայն պատկերացնել, թե որքան ողջունելի էին երկար օրերը։ Դրանք նշանակում էին ավելի շատ ժամանակ ընտանիքի և համայնքի համախմբման, արդյունավետ ապրելակերպի, հավաքույթների, հետևաբար՝ նաև սեր կիսելու և տոնելու համար։
Լույսը կյանքի խթանիչն է։ Լույսը առավելագույնի է հասցնում կյանքի ներուժը։ Այս ըմբռնումով լսեք Քրիստոսի խոսքերը՝
«Մի՞թե ցերեկը տասներկու ժամ չէ. եթե մեկը ցերեկով է քայլում, չի գայթակղվում, որովհետև տեսնում է այս աշխարհի լույսը։ Իսկ եթե մեկը գիշերով է քայլում, գայթակղվում է, որովհետև լույսը նրա մեջ չէ... Դեռ մի քիչ ժամանակ էլ լույսը ձեզ հետ է։ Քայլե՛ք, քանի դեռ լույսն ունեք, որպեսզի խավարը ձեզ չպատի. ով խավարի մեջ է քայլում, չգիտի, թե ուր է գնում։ Մինչ լույսն ունեք, հավատացե՛ք լույսին, որպեսզի լույսի որդիներ դառնաք։» (Հովհաննես 11 և 12)
Մեր հավատքի մեծագույն գանձերից մի քանիսը բնության ամենապարզ երևույթների մեջ են թաքնված։
Մեր խոսքը եզրափակում ենք 13-րդ դարի սուրբ Ներսես Շնորհալու աղոթքով. Հավատով խոստովանում և երկրպագում եմ Քեզ, ո՛վ Անբաժանելի Լույս, միասնական Սուրբ Երրորդություն և մեկ Աստվածություն. լույսի Արարիչ և խավարը ցրող, իմ հոգուց ցրի՛ր մեղքի և տգիտության խավարը և այս պահին լուսավորի՛ր մտքերս, որպեսզի կարողանամ աղոթել Քեզ Քո կամքի համաձայն և Քեզնից ստանալ իմ խնդրվածքների կատարումը։ Ողորմի՛ր Քո արարածներին և ինձ։ Ամեն։
Գեղարդավանքը կամ Գեղարդի վանքը եզակի է, քանի որ դրա հրաշքը զգացվում է միայն դռները ներս մտնելուց հետո։ Սա լեռան մեջ փորված վանք է։ Ներսում տարբեր սրահներ միմյանց են կապված նեղ և ցածր անցումներով։ Գեղարդ նշանակում է «նիզակ»։ Սուրբ Հովհաննեսի Ավետարանի 19:34-ում կարդում ենք, որ երբ Հիսուսը խաչի վրա ավանդեց իր հոգին, խաչելությանը հետևող զինվորները նիզակով խոցեցին նրա կողը՝ համոզվելու համար, որ Հիսուսը մահացել է։ Այդ նիզակը մինչ օրս պահվում է Հայ Եկեղեցում և օգտագործվում է յոթ տարին մեկ պատրաստվող Սուրբ Մյուռոնը օրհնելու համար՝ ավարտին հասցնելով մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի Մարմնի հետ միստիկ կապը։ Գեղարդավանքը անվանվել է Սուրբ Նիզակի պատվին և դարեր շարունակ պահել է այդ սրբազան առարկան։
Վանքը զբոսաշրջային վայր էր դեռևս խորհրդային տարիներին։ Հայաստանի վրա խորհրդային տիրապետության ժամանակ զբոսաշրջիկների համար ընդունված էր այցելել հայկական վանքեր՝ որպես մշակութային լանդշաֆտի մաս։ Այլ կերպ ասած՝ պետությունը նվազեցնում էր այս սրբավայրերի կրոնական նշանակությունը՝ ներկայացնելով դրանք որպես պատահական ստեղծագործության արտահայտություններ, որոնք պարտադիր չէ, որ ոգեշնչված լինեին Հոգով։ Պաշտոնական պետական պատմության մեջ եկեղեցիների և վանքերի մասին քրիստոնեական հիմքը նվազագույնի էր հասցվում կամ նույնիսկ զրոյացվում զբոսաշրջիկի համար։ Այսօր մարդիկ այնտեղ են գնում հետաքրքրությունից դրդված, սակայն ավելի ու ավելի հաճախ՝ որպես ուխտատեղի՝ իրենց հավատքն ամրապնդելու համար։
Մեր խմբով մի առավոտ ժամանեցինք և հասկացանք, որ հազիվ բաց ենք թողել a cappella երգիչների մինի-համերգը։ Նրանց երգացանկում կային մի քանի շարականներ՝ Հայ Եկեղեցու հոգևոր երգեր, և Կոմիտաս Վարդապետի (20-րդ դարի սկիզբ) մի քանի ստեղծագործություններ։ Մենք հարցրինք, թե երբ կլինի հաջորդ համերգը, և նրանք ասացին, որ մի փոքր ուշ կլինի։ Մեր ինը ուխտավորներից բաղկացած խումբը մտավ Գեղարդավանքի քարայրը։ Մենք մենակ էինք։ Հոգին շարժեց մեզ։ Մենք հավաքվեցինք և երգեցինք մի շարական՝ խնդրելով Աստծո ողորմությունը՝ «Տեր ողորմյա»։ Քարայրի ակուստիկան այնպիսին էր, որ մենք՝ ոչ պրոֆեսիոնալ երգիչներս, հրաշալի էինք հնչում, այնքան, որ a cappella երգիչների խումբը վերադարձավ՝ կարծես պատասխանելով մեր աղոթքին։ Նրանք ժպտացին և շարվեցին մեր դիմաց։ Հանելով էլեկտրոնային լարվածքի սարքը՝ երգիչներից մեկը տվեց հնչյունը, և մյուսները միացան՝ ստեղծելով մի համերգ, որը վեր էր մեր ցանկացած ակնկալիքից, ավելին՝ այն, ինչ մենք կարող էինք պատկերացնել։ Այն վերանորոգող և ոգեշնչող էր, մեզ թողեց արցունքներով և գոհունակությամբ լի սրտով։
Երբեմն լավագույնը աղոթելն է և իմանալը, որ ամեն ինչ իր տեղն է ընկնում։ Այս երգիչները հրեշտակներ էին, որոնք Աստծո խոսքը փոխանցեցին այնպիսի ձևով, որ մենք չէինք էլ կարող պատկերացնել։ Մենք չէինք սպասում այս համերգին և չէինք էլ աղոթել դրա համար, բայց մեր գոհաբանական աղոթքի մեջ անսպասելիորեն մի մեծ օրհնություն ստացանք։ Ամեն ինչ չէ, որ պետք է բառերով արտահայտել։ Մեր երախտագիտությունը վերածվեց հիացմունքի։
Այսօր մենք հիշում ենք Ալբերտ Այնշտայնի այս խոսքերը. Ամենագեղեցիկ բանը, որ մենք կարող ենք զգալ, խորհրդավորն է։ Այն ճշմարիտ արվեստի և գիտության աղբյուրն է։ Նա, ում համար այս զգացումը օտար է, ով այլևս չի կարող կանգ առնել՝ զարմանալու և հիացմունքով համակվելու, մեռածի պես է՝ նրա աչքերը փակ են։ Կյանքի խորհրդի մեջ խորամուխ լինելը, նույնիսկ եթե այն ուղեկցվում է վախով, ծնունդ է տվել նաև կրոնին։ Իմանալը, որ գոյություն ունի այն, ինչն անըմբռնելի է մեզ համար, որը դրսևորվում է որպես բարձրագույն իմաստություն և ամենապայծառ գեղեցկություն, որը մեր սահմանափակ կարողությունները կարող են ընկալել միայն իրենց ամենապարզունակ ձևերով՝ այս գիտելիքը, այս զգացումը ճշմարիտ կրոնականության կենտրոնում է։
Շապիկի լուսանկար՝ Լունա և Գրեգորի Բեյլերյան, 2023 թ.
https://epostle.net/wp-content/uploads/2024/06/DSC02636.jpg1000667Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-18 00:10:112026-06-17 21:27:42Երախտագիտությունից մինչև ակնածանք
Պարոն Գասպարը քանդակագործ է։ Նա աշխատում է Բըրբանքի Սուրբ Ղևոնդյանց հայկական տաճարի բակում։ Տարիներ շարունակ ես հետևել եմ, թե ինչպես է նա քարի կտորները վերածում զարդարուն ստեղծագործությունների։ Նրա ձեռքերում կերպարներ, պատմական դեմքեր, եկեղեցիներ և կրոնական խորհրդանիշներ են ձևավորվում։
Հետևելով, թե ինչպես է քարը վերածվում արվեստի, ես հարց եմ տալիս ինքս ինձ՝ արդյո՞ք դրանք ձևավորվում են քանդակագործի ձեռքով, թե՞ արվեստի գործերն արդեն իսկ քարի մեջ են՝ սպասելով, որ քանդակագործը դուրս հանի դրանք։ Իմ հարցադրումը վերաբերում է այնպիսի հսկայական կառույցներին, ինչպիսիք են հայկական վանքերը կամ Գեղարդի վերջնական հանելուկը, որը լեռան լանջից փորված վանք է։ Արդյո՞ք այդ վանքը միշտ այնտեղ է եղել՝ սպասելով, որ այն քանդակեն, թե՞ քանդակագործները նախապես պատկերացրել են վանքը և համապատասխանաբար քանդակել այն։ Նաև գիտակցեք, որ այդ չափի լեռան և այդքան շատ սենյակներ ունեցող վանքի պարագայում սխալվելու տեղ չկա։
Հարցադրումը կարող է տարօրինակ հնչել, բայց եթե դուք նայեք Սուրբ Հովհաննեսի Ավետարանի երկրորդ գլխում նկարագրված հարսանեկան խնջույքի պատմությանը, այնտեղ հարցերի զուգահեռ շարք կա։ Այն պատմությունը, որտեղ Հիսուսը ջուրը գինու է վերածում, ավարտվում է հետևյալ խոսքերով. Այս սկիզբը նշանների Հիսուս արար ի Կանա Գալիլեացւոց, եւ յայտնեաց զփառս իւր. եւ հաւատացին ի նա աշակերտքն իւր: (2:11) Սա գրանցված է որպես այն նշաններից առաջինը, որոնք մարդկանց կբերեին Նրա մոտ։ Ավելի կարևոր է, որ հեղինակը մատնանշում է այն փաստը, որ այդ նշանների շնորհիվ մարդիկ հավատացին Նրան։ Նշանների և հետևորդների միջև այս կապը այն է, ինչի հետ ես պայքարում եմ որպես քահանա՝ փորձելով մարդկանց ներգրավել հավատքի ավելի բարձր ըմբռնման՝ հասունության մեջ։
Այսպես կոչված «գերբնական երևույթները», ինչպիսիք են ջրի մոլեկուլները գինու վերածելը, ջրի վրայով առանց սուզվելու քայլելը, փոթորիկը հանդարտեցնելը, բորոտին բուժելը, կույրին տեսողություն պարգևելը կամ մեռելներին հարություն տալը, թվում է, թե այն գրավչություններն են, որոնք միշտ ներկայացվում են որպես ապացույց այն բանի, որ Հիսուսն այն անձն է, ում մենք ասում ենք, որ Նա է։ Փոխարենը, եթե մենք ընդունենք Նրան այնպիսին, ինչպիսին կա, ապա սրանք գերբնական երևույթներ չեն, այլ Աստծո համար շատ բնական։ Այս ըմբռնմամբ՝ մեր շուրջը տեղի ունեցող բնական երևույթները դառնում են Աստծո մեծության և կյանքի սրբության վկայությունները։ Հողի մեջ դրված սերմը սննդանյութերից, ջրից և արևից կյանք է քաղում, դառնում ծառ և պտուղ տալիս՝ կերակրելու համար մարդկանց։ Երկու բջիջ հանդիպում և զարգանում են՝ դառնալով յուրահատուկ կյանքի ձև, որը սահմանվում է իր մոլեկուլային կառուցվածքով և անհատականությամբ՝ պատմության մեջ ոչ մեկին չնմանվող մատնահետքերով։ Փիլիսոփաները խորհել են թվերի և տիեզերագիտության մասին, մաթեմատիկան սահմանել է ֆիզիկական օրենքներ, որոնք հիմք են դնում մեքենաների համար, որպեսզի թռչեն թռչունների հետ և այժմ մարդկությանը մղեն ուսումնասիրելու աստղերն ու կյանքի համակարգերը։ Սրանցից յուրաքանչյուրը արժանի է մեր զարմանքին և ակնածանքին, այսինքն՝ սրանցից յուրաքանչյուրը հրաշք է։ Հավատքի հասունությունը մեր այն ըմբռնման մեջ է, որ Աստված մեզանից յուրաքանչյուրի մեջ է, ինչպես վկայում է Նրա՝ մեզ շնչած հոգին։ Մեր մեջ Աստծո այդ ըմբռնմամբ խաղաղության ճանապարհը կարող է ապահով լինել։
Արմոդոքսին վկայություն է մի խումբ մարդկանց մասին, ովքեր բացահայտել և մեծարել են առօրյա կյանքի հրաշքը, զարմանքն ու հուզմունքը և այդպիսով հասկացել, որ Աստված երբեք մեզանից հեռու չէ։
Հայ եկեղեցու Ժամագրքից. «Զօրութեանց Տէր, յանձն արա զանձինս մեր հրեշտակի խաղաղութեան, որ եկեալ պահեսցէ զմեզ ի տուէ եւ ի գիշերի ի տրտմութենէ աներեւոյթ թշնամւոյն. շնորհեա մեզ զմնացեալ ժամանակս գիշերիս խաղաղութեամբ անցուցանել, եւ հասանել ի ժամ առաւօտուս, գոհութեամբ փառաւորել զՍուրբ Երրորդութիւնդ. այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. Ամէն»։
Շապիկի լուսանկար. քանդակներ Սուրբ Ղևոնդյանց հայկական տաճարում, լուսանկար
Այսօր մենք կշարունակենք երեկվա մեր պատգամը՝ գերբնականի վերաբերյալ մեր ունեցած նախապաշարմունքների մասին։ (Կառլոս Սանտանայի պատմությունը) Եթե մենք մի կողմ դնենք մեր նախապաշարմունքները և զսպենք մեր եսը, ապա մեզ համար ավելի հեշտ կլինի տեսնել գերբնականը առօրյա իրադարձություններում՝ լինի դա ծաղկի փոշոտումը, բադիկի պոչի փետուրի զարմանահրաշ կառուցվածքը, թե ֆիզիկական ապաքինման գերբնական երևույթը։
Երբ մենք դիտարկում ենք Հիսուսի կողմից արտահայտված Որթատունկի և ճյուղերի փոխաբերությունը՝ «Ես եմ որթատունկը, իսկ դուք՝ ճյուղերը... առանց որթատունկին միացված լինելու դուք չեք կարող պտուղ տալ», մենք տեսնում ենք իրադարձությունների բնական ընթացքը։ Ճյուղը չի կարող պտուղ տալ, եթե միացված չէ որթատունկին։ Այո՛, իհարկե։ Դա այնքան բնական է, որ ինքնին հասկանալի է։ Սա աքսիոմ է, որի մասին նույնիսկ հարկ չկա խոսել։ Սակայն մեր զգայարաններն այնքան են բթացել, մենք այնքան ենք պայմանավորված, որ կասկածում ենք ակնհայտին, և այդ պատճառով պետք է կրկնենք այն՝ հստակության համար։ Հիսուսը չպետք է ստիպված լիներ գյուղատնտեսության և բուսաբանության այս դասը տալ մի խումբ մարդկանց, ովքեր հողագործությամբ էին զբաղվում իրենց ապրուստը վաստակելու համար, բայց Նա արեց դա։ Այժմ պատկերացրեք, թե որքան ավելի շատ պետք է մենք կրկնենք այն հարցերը, որոնց մենք ծանոթ չենք։
Իմ առաջին ծխում ես ունեի մի երիտասարդ կին, ում մոտ ախտորոշվել էր ուղեղի ուռուցք։ Ախտորոշումն արդեն իսկ ավերիչ էր, առանց անգամ իմանալու այն բազմաթիվ սարսափելի և վախեցնող բուժումների մասին, որոնք նա պետք է հանդուրժեր՝ այս հիվանդության դեմ պայքարելու համար, առանց այդ պայքարում հաղթելու որևէ երաշխիքի։ Մեր ծխական համայնքում լուրը արագ տարածվեց, և մենք բոլորս տարբեր աստիճանի տագնապի մեջ էինք։ Նա մի գեղեցիկ դստեր մայր էր, ով չափազանց փոքր էր հասկանալու համար, թե ինչ է սպասվում մայրիկին։ Նրա ամուսինը, լուրն առնելով, հաստատակամ էր և վճռական՝ հաղթահարելու քաղցկեղը։ Մենք պատրաստվում էինք վատթարագույնին, և մեր եկեղեցու անդամները նույնիսկ քննարկում էին, թե ինչպես հոգ տանել փոքրիկ երեխայի մասին մոր բացակայության դեպքում։
Այդ կիրակի, ինչպես բոլոր կիրակիներին, մենք տոնեցինք Սուրբ Պատարագ և բաշխեցինք Սուրբ Հաղորդությունը։ Եկեղեցական արարողությունից հետո նա մոտեցավ ինձ։ Նա ասաց ինձ՝ ոչ թե խնդրեց, այլ ասաց՝ «Ես այսօր ստացա Սուրբ Հաղորդությունը։ Դա Հիսուս Քրիստոսի Մարմինն ու Արյունն է»։ Ես գլխով արեցի, այո՛, ստացար։ Նա շարունակեց. «Դե, եթե Հիսուս Քրիստոսը իմ մեջ է, ապա ի՞նչ քաղցկեղ կարող է գոյատևել իմ ներսում։ Իմ մարմնում այդ քաղցկեղի համար տեղ չկա»։
Նա սա ասաց այնպիսի համոզվածությամբ և ուժով։ Ես մինչ օրս պատկերացնում եմ նրա դեմքը, երբ նա ասում էր դա ինձ, և աչքերս լցվում են հուզմունքից, երբ մտածում եմ այդ մասին։ Եթե Հիսուս Քրիստոսը իմ մեջ է, ապա ի՞նչ գործ ունի քաղցկեղը իմ մեջ։ Այո՛։ Հենց դա էլ նա ասաց։
Մեծ հավատք ունեցող այդ կինը շարունակեց ապրել։ Նա և իր ամուսինը այս աշխարհ բերեցին ևս երկու գեղեցիկ դուստր, և տարիների ընթացքում մենք կապի մեջ ենք մնում, թեկուզ միայն Սուրբ Ծննդյան բացիկներով՝ ընտանիքի աճող և ծաղկող լուսանկարներով։ Ավելին, նա հավերժ կապված է ինձ հետ այն «Որթատունկի» միջոցով, որը միավորում է մեզ բոլորիս։ Նրա պատմությունն օգնել է ինձ իմ ամենավատ օրերից մի քանիսի ընթացքում, և ես կիսվում եմ դրանով ուրիշների հետ՝ ոչ միայն հույս տալու, այլև գերբնականի մասին մեր ընկալումը բնականի վերածելու համար։
Այն, ինչ մենք անվանում ենք գերբնական, բնական է և նորմալ նրանց համար, ովքեր գոյություն ունեն ըմբռնման այլ հարթությունում։ Այդ հարթությունը այնքան էլ հեռու չէ։ Այն ոչնչով չի տարբերվում երկրի վրա երկինքը ընկալելուց։ Եսը կորցնելու և կյանքի հրաշքների հանդեպ մեր ունեցած նախապաշարմունքներից հրաժարվելու վարժությունը մեզ ավելի է մոտեցնում այդ իրականությանը։
Այսօր մենք աղոթում ենք Սուրբ Ներսես Շնորհալու երեկոյան ժամերգության աղոթքով. «Ողորմած Տեր, ինձ հանձնիր բարի հրեշտակի, որը խաղաղությամբ կառաջնորդի հոգիս և անխռով կհասցնի այն չարիքի միջով դեպի երկնային վայրեր։ Ամեն»։
Շապիկ՝ Ջերմուկի ջրվեժ, 2019 թ., Տեր Վազգեն
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/06/waterfall-e1750367247614.jpg1123850Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-16 00:10:072026-06-15 14:55:18Գտնելով գերբնականը ներսում
Անցյալ դարավերջին երաժիշտ և հրաշալի կիթառահար Կառլոս Սանտանան թողարկեց «Supernatural» (Գերբնական) խորագրով երաժշտական ալբոմ։ Ալբոմը հսկայական հաջողություն ունեցավ՝ գերազանցելով նույնիսկ լեգենդար փոփ աստղ Մայքլ Ջեքսոնի սահմանած «Գրեմմի» մրցանակների ռեկորդը։ Ալբոմում հանդես եկան Սիլո Գրինից մինչև Դեյվ Մեթյուզ և Էրիկ Կլեպտոն ու բազմաթիվ այլ արտիստներ։ Սանտանան իր ալբոմն անվանեց «Գերբնական», քանի որ այն դուրս էր բնականի սահմաններից, որ նման մեծություններ կարող էին միավորվել այս երաժշտությունը ստեղծելու համար։ Նա զգում էր, որ միավորվելու այդ կոչը նույնպես գերբնական էր։
Հաճախ մենք հայտնվում ենք անբացատրելի իրավիճակներում, և երբ բացատրությունները սպառվում են, մենք դիմում ենք գերբնականին։ Այո, կարող ենք ասել, որ դա, մեղմ ասած, տաղանդավոր երաժիշտների խումբ էր, բայց Կառլոս Սանտանան ընտրեց ասել առավելագույնը և այն անվանեց գերբնական։
Ոմանք կկասկածեն, որ այնտեղ որևէ գերբնական բան կար։ Մյուսները կերդվեն դրանով։ Իսկ ոմանց էլ ընդհանրապես չի հետաքրքրի, թե ինչպես է ստեղծվել երաժշտությունը, քանի դեռ այն լավն է և հաճույք է պատճառում։ Այլ կերպ ասած՝ ոչ ամեն ինչ է պետք վերլուծել։
Մարդիկ հիմնականում նախապաշարմունքներ ունեն գերբնական երևույթների հանդեպ, քանի որ դրանք հարմար չեն տեղավորվում իրենց աշխարհընկալման մեջ։
Մինչև 1960-ականների քաղաքացիական իրավունքների շարժումն ու օրենսդրությունը, սևամորթ ամերիկացիներին խնդրում էին (կամ բռնի կերպով տեղափոխում էին) ավտոբուսի հետնամաս։ Դա «նրանց տեղն» էր, ասում էին նրանք, ովքեր նախապես դատում էին նրանց, ինչը հենց նշանակում է «նախապաշարմունք»՝ նախապես դատել։ Քանի որ կրոնը գերբնականը հասանելի կերպով չի ներկայացրել, կամ, ինչպես Այնշտայնն էր ակնարկում, «մեր թույլ կարողությունները» լարված չեն մեզնից դուրս զգայարանները հասկանալու համար, մենք պահպանում ենք այս նախապաշարմունքները։
Գերբնականի ազդեցությունները ներկայացնելը հեշտ գործ չէ։ Մտածեք Սանտանայի ալբոմի մասին. ազդեցությունը գտնելը հեշտ է, քանի որ այն հենց ինքը՝ արդյունքն է։ Արմոդոքսիան գերբնականի ազդեցությունները նույնքան հեշտ է դարձնում Եկեղեցու գործունեության մեջ՝ մատնանշելով հայերի կյանքը, որն ապրվել և ապրվում է որպես գերբնական հրաշք։ Մի ժողովուրդ, որը չունի ռազմական ռազմավարություն, բանակ, քաղաքական հզորություն կամ քաղաքական դաշնակից, բայց ոչ միայն ապրում է, այլև ծաղկում, կարող է վերագրվել միայն գերբնական ուժի։ Սա նույն մասշտաբի է, ինչ Սանտանայի պնդումը երաժիշտներին և երաժշտությունը միավորող գերբնական ուժի մասին։ Այսօրվա մարտահրավերն է՝ հրաժարվել մեր նախապաշարմունքներից և կրոնական փորձառությունը չսահմանափակել «իրենց տեղով», որտեղ «նրանք պատկանում են»։
Գերբնական դեպքերն ավելի հաճախ են պատահում, քան մեզ թվում է, եթե մենք պատրաստ լինենք նայել մեր ներսը։
Այսօր աղոթում ենք. Տե՛ր, օգնի՛ր ինձ նայել ներսս։ Թույլ տվեք ինձ գույքագրել կյանքս և տեսնել իրական հրաշքները, ներառյալ իմ կյանքը, ընտանիքս և այն հարաբերությունները, որոնք պահում են ինձ։ Թող բաց լինեմ թե՛ բնականի, թե՛ գերբնականի հանդեպ։ Ամեն։
Շապիկ՝ Նորավանք, 2023 Լունա և Գրեգորի Բեյլերյան
https://epostle.net/wp-content/uploads/2023/08/DALL·E-2023-08-15-21.32.02-Painting-on-a-variation-of-Santanas-Supernatural-album-with-images-of-exceptional-events.png10241024Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-06-15 00:10:002026-06-14 21:54:54Նախապաշարմունքներ գերբնականի նկատմամբ
Գրաուչո Մարքսը հայտնի է դարձել իր այս խոսքերով. «Ես չեմ ցանկանում անդամակցել որևէ ակումբի, որն ինձ կընդունի որպես անդամ»։ Մի պահ է հարկավոր՝ այս արտահայտության մեջ թաքնված իրական հումորը հասկանալու համար։ Սա բնորոշ էր Մարքսին (1890-1977)՝ կատակերգուին, դերասանին և գրողին, որը հայտնի էր իր սրամտությամբ։
Մտածեք, թե ինչպիսի ակումբ կընդուներ Ձեզ որպես անդամ։ Արդյո՞ք Հիսուսը ցանկալի կլիներ այդ կազմակերպությունում։ Սա լավ վարժություն է եկեղեցիների՝ ծխերի համար։ Այն կարող է օգտակար լինել հասկանալու համար, թե ով է Հիսուսը և ինչի մասին է Նրա ուսմունքը։ Ավելին՝ հասկանալու համար, թե ով եք Դուք և ինչի մասին է Ձեր կյանքը։
Պատկերացրե՛ք 33-ամյա մի տղամարդու անդամակցության դիմում Ձեր եկեղեցուն, և այժմ կարդանք ընդունող հանձնաժողովի անդամի գրառումները. դիմորդին նկարագրելիս նշված է. «Կոշտ է, զայրացած, իշխանության հետ կապված խնդիրներ ունի, ցուցաբերում է մտավոր անհասություն, ի վիճակի չէ աշխատել ուրիշների հետ։ Թվում է՝ չափից ավելի կրոնական է։ Չափազանց մտահոգված է արդարության և իրավունքի հարցերով, ինչը կարող է հակասել մեր հովանավորների շահերին։ Շփվում է կասկածելի բարոյական նկարագիր ունեցող մարդկանց հետ։ Կանոնադրության վերաբերյալ սահմանափակ գիտելիքներ ունի։ Ժողովների արձանագրությունների, խնջույքների և ակումբային միջոցառումների փորձ չունի։ Հագնվում է ոչ պատշաճ»։
Ինչպե՞ս Հիսուսը կընդունվեր Ձեր եկեղեցում, Ձեր աղոթող համայնքում։ Նրա դիմումի վրա կդրվե՞ր «ԸՆԴՈՒՆՎԱԾ Է» կնիքը, թե՞ Նրա ընդունելության համար պայմաններ կառաջադրվեին, կամ գուցե Նրան կմերժեի՞ն, քանի որ Նրա ուղիները համահունչ չէին ծխի կանոններին։ Հիսուսի ժամանակ Նրան մերժեցին հենց վերոնշյալ պատճառներով։ Այս փոքրիկ վարժությունը ժամանակ առ ժամանակ անհրաժեշտ է, և Հոգեգալստյան տոնը՝ Քրիստոնեական եկեղեցու ծննդյան օրը, հարմար առիթ է՝ Ձեր և Ձեր եկեղեցու նորմերն ու բարքերը Հիսուսի չափանիշներով ստուգելու համար։ Իսկ ի՞նչ կասեք հավատացյալների մասին։ Արդյո՞ք աղքատները, միայնակները կամ տարբերվող մարդիկ ցանկալի կլինեին Ձեր եկեղեցում։ Նրանք այն տուն կհամարեի՞ն։ Եթե ոչ, ապա ինչո՞ւ։ Անկեղծ գնահատման դեպքում Դուք ստիպված կլինեք հարցնել, թե ինչ է պետք փոխել մեր կողմից, քանի որ Հիսուսը նույնն է՝ երեկ, այսօր և հավիտյան։
Աղոթք Հայ Եկեղեցուց. Օրհնի՛ր, Տե՛ր, բոլոր նրանց, ովքեր աշխատում են Քո Եկեղեցու համար։ Շնորհի՛ր մեզ սիրով համաձայնության գալ, որպեսզի նախանձն ու երկպառակությունը երբեք չխաթարեն մեր աշխատանքը, և որ մեր անկեղծ ու խոնարհ ծառայությունը արժանի լինի Քո օրհնությանը։ Ամեն։