Սրբերը և ներքին ուժը

Արմոդոքսիան այսօր. Սրբեր

Հայ Առաքելական եկեղեցում Սրբոց տոնը նշվում է նոյեմբեր ամսվա շաբաթ օրերից մեկին։ Սրբերը, թերևս, մեր եկեղեցու ամենաթյուրիմացաբար ընկալվող երևույթներից են։ Բողոքականները քննադատում են սրբերի բարեխոսությունը մի քանի հիմքով, որոնցից մեկն այն է, թե սրբերը մահացած մարդիկ են։ Մենք՝ Հայ եկեղեցում, չենք հավատում, որ կյանքը ավարտվում է գերեզմանով, ընդհակառակը՝ հավատում ենք, որ հոգին հավերժ է։ Ինչպես որ խնդրում ենք ընկերոջը կամ ընտանիքի անդամին աղոթել մեր համար, այնպես էլ կարող ենք դիմել սրբերին՝ աղոթելու մեզ համար՝ այն վստահությամբ, որ նրանք ապրում են մեզ հետ։ Ահա թե ինչու Պատարագի ընթացքում հիշատակում ենք բազմաթիվ սրբերի՝ Առաքյալների, Վկաների, ուսուցիչների և որոշ սրբերի, որոնց հիշում ենք անուն առ անուն, օրինակ՝ Աբգար, Կոստանդին, Տրդատ թագավորներին կամ Թադեոս և Բարդուղիմեոս առաքյալներին, և, իհարկե, Աստվածամորը՝ Աստվածածնին։ Մենք խնդրում ենք, որ նրանք աղոթեն մեզ հետ և մեր համար։

Մերժելով սրբերին՝ մենք կորցնում ենք Աստվածայինի հետ կապվելու շատ իրական հնարավորություն։ Որպես քրիստոնյա՝ ես իմ բարձրագույն իդեալը համարում եմ Հիսուս Քրիստոսին։ Երբ Լեռան քարոզում Հիսուսն ասում է. «Կատարյալ եղեք, ինչպես ձեր երկնավոր Հայրն է կատարյալ» (Մատթ. 5:48), դա մի չափանիշ է, որին հասնելը շատ դժվար է, գուցե նույնիսկ անհնար։ Մենք Հիսուսին ընդունում ենք որպես այդ կատարելության հիմնական օրինակ, սակայն պետք է հիշենք, որ Նա Աստված է։ Իսկ սրբերը ձեզ ու ինձ նման մարդիկ են։ Նրանցից յուրաքանչյուրն ունեցել է կամք, ցանկություններ, պայքարել է նախանձի, հպարտության և այն ամենի դեմ, ինչը բնորոշ է մեզ՝ մարդկանց։ Նրանցից յուրաքանչյուրը բախվել է առօրյա կյանքի մարտահրավերներին և ինչ-որ կերպ կարողացել է վեր կանգնել իրավիճակից։ Նրանք հասել են բարության այնպիսի մակարդակի, որը ոգեշնչում է մեզ։ Սա էլ հենց մեր կյանքում սրբերի զորությունն է։ Նրանք հենց մեզ նման մարդիկ են։ Ոչ թե աստվածներ, այլ մարդիկ։ Նրանք ունեցել են թերություններ։ Եվ իրենց թերություններով հանդերձ՝ նրանք հաղթահարել են կյանքի դժվարությունները։ Այլ կերպ ասած՝ նրանք մեզ համար իրատեսական օրինակներ են։ Նայելով նրանց կյանքին՝ մենք գիտենք, որ մենք նույնպես կարող ենք վեր կանգնել մեր մարդկային բնույթից և մեր իրավիճակից։ Ինչպե՞ս նրանք դա արեցին։ Իրենց մեջ ունենալով Քրիստոսին՝ Քրիստոսի զորությունը, և հաղորդակցվելով այդ զորությանը։

Ես կցանկանայի ձեզ հետ խոսել այդ զորության մասին հատկապես այսօր, երբ գիտակցում ենք այն, ինչ բոլորս գիտեինք և այժմ վերագտել ենք. մենք՝ հայերս, մենակ ենք։ Արցախի վրա հարձակումը սահմանային ընդհարում չէ, դա մեր թշնամու կողմից հետին դռնով ներխուժում է՝ ավարտին հասցնելու այն, ինչ նրանք փորձեցին անել 1915 թվականին։ Նրանք պատրաստ են վերջ տալ մեզ։ Սա գոյաբանական սպառնալիք է՝ Հայաստանը և հայերի գոյությունը վերացնելու սպառնալիք։ Եվ երբ նայում ենք մեր շուրջը, տեսնում ենք, որ համաշխարհային հարթակում մենակ ենք։

Մենք լսել ենք Խրիմյան Հայրիկի պատմությունը Բեռլինում։ 1800-ականների կեսերին նա մեկնել էր այնտեղ՝ այլ ազգերի հետ համաժողովի մասնակցելու։ Նա հուզիչ նամակ է գրում հայ ժողովրդին՝ հանդիպումը նկարագրելով որպես ազգեր, որոնք հավաքվել էին հերիսայի կաթսայի շուրջ (միս և ձավար պարունակող ճաշատեսակ, որի հիմնական հատկանիշը դրա թանձրությունն է)։ Խրիմյանը գրում է, որ մյուս բոլոր ազգերը սեղանի շուրջ էին եկել սրերով և «երկաթե շերեփներով» խորը մտել հերիսայի մեջ՝ իրենց բաժինը հանելով։ Սակայն, երբ հերթը հասավ Խրիմյանին՝ հայերի համար բաժին հանելու, նա ոչ սուր ուներ, ոչ էլ հրացան, այլ միայն թղթե նամակ իր ձեռքին։ Նա սա անվանեց թղթե շերեփ, որը հերիսայի ծանրությունից հեշտությամբ ծալվում էր։ Նա հայ ժողովրդին ասում է՝ երբ վերադառնաք Հայաստան, զինվեք զենքով, զենքով և դարձյալ զենքով։ «Ժողովուրդ, ամենից առաջ հասկացեք, որ ձեր ազատության հույսը պետք է դնեք ձեզ վրա, ձեր ուղեղի, ձեր բռունցքի ուժի վրա… Մարդը ինքը պետք է աշխատի իր փրկության համար»։

Այդ բեռլինյան պատմությունն ավելի քան 150 տարվա հնություն ունի։ Եվ ահա մենք՝ կրկին 2020 թվականին, կանգնած ենք համաշխարհային բեմում՝ պարզած ձեռքերով օգնություն խնդրելով ուրիշներից։ Ինչո՞ւ ենք մոռացել Խրիմյան Հայրիկի խոսքերը։ Ավելին, ինչո՞ւ ենք մոռացել, թե որտեղից էր գալիս նրա ուժը։ Եվ մեր առաջնորդը՝ Գերաշնորհ Տեր Հովնան արքեպիսկոպոսը, օրերս այնքան հակիրճ արտահայտվեց. «Հայաստանը չի կարող կանգուն մնալ օտարների տված փշրանքներով»։

Խրիմյանը Հայ եկեղեցու հոգևորական էր։ Նա դարձավ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։ Նրան այնքան էին սիրում, որ անվանում էին «Հայրիկ», սակայն բոլոր տիտղոսների ու շերտերի ներքո նա մնում էր հոգևորական՝ Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանի սպասավոր։ Ճիշտ այնպես, ինչպես երբ խոսում ենք կոմպոզիտոր և երաժիշտ Կոմիտասի մասին, մենք հիշում ենք նրա երաժշտական վարպետությունը կամ հանճարը, բայց մոռանում ենք, որ նա առաջին հերթին Հայ եկեղեցու հոգևորական էր՝ Կոմիտաս վարդապետը, Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանի սպասավորը։

Եվ այսօր, մեր նյութապաշտության և եսակենտրոն մշակույթի աշխարհում՝ այն ամենի հետ, ինչ գնում և վաճառում ենք, և որին «արժեք» ենք վերագրում, մենք մոռացել ենք, մի կողմ ենք դրել մեր ներքին ուժը։ Մենք մոռացել ենք, որ ծնվել ենք մկրտության ավազանից և խմում ենք անմահության աղբյուրից, որը մեզ կապում է Հիսուս Քրիստոսի հետ։ Ինչպես ասում է Առաքյալը՝ եթե Աստված մեզ հետ է, ո՞վ կարող է լինել մեր դեմ (Հռոմ. 8)։ Երբ մտածում ենք Արցախի և Հայաստանի ու մեր գոյության սպառնալիքի մասին, մենք ուժ ենք փնտրում, օգնություն և, ի վերջո, փրկություն։ Ինչո՞ւ ենք մենք փնտրում մեզանից դուրս։ Ինչո՞ւ չենք փնտրում մեր ներսում։ Խրիմյան Հայրիկը, Կոմիտաս Վարդապետը հոգևորականների՝ եկեղեցու առաջնորդների մի երկար շարքի սկիզբն էին՝ Մուրադբեկյանից, Գևորգ Կաթողիկոսից, Չորեքչյանից մինչև մեր օրերի մեծերը, ինչպիսիք են Վազգեն Վեհափառը, և նրա ստվերում այն եպիսկոպոսները, որոնք այսօր ունենք՝ մեր Կաթողիկոսից մինչև մեր Առաջնորդը, որոնք նրա աշակերտներն էին։ Չնայած բոլոր դժվարություններին և հսկայական խոչընդոտներին, նրանք մեզ 1915 թվականի Եղեռնից տարան դեպի Սարդարապատ, կոմունիստական դարաշրջանի միջով, դեպի Ղարաբաղյան շարժում, դեպի Հայաստանի անկախություն՝ Ավետարանի պատգամով. «Եթե ցորենի հատիկը հողի մեջ ընկնելով չմեռնի, ապա մենակ կմնա, իսկ եթե մեռնի, բազում արդյունք կտա» (Հովհ. 12)։ Նրանք միշտ մեզ կապել են Հիսուս Քրիստոսի զորությանը։

Հիսուս Քրիստոսը առաջին ոչ բռնի հեղափոխականն էր։ Ես համոզված եմ, որ Տրդատ թագավորը, որը 4-րդ դարում Հայաստանի թագավորն էր, որն ուներ բանակներ (բազմակի թվով!), որը հասկանում էր ուժն ու դիվանագիտությունը, որը հասկանում էր ռազմական ռազմավարությունը... ես համոզված եմ, որ Տրդատը ընդունեց քրիստոնեությունը, որովհետև այն տեսնում էր որպես հաղթանակի և ոչ թե հանձնվելու ուժ։ Նա տեսնում էր, որ Հավատքի զորությունը, հիմնված Հիսուս Քրիստոսի պատգամի վրա, չարիքը սիրո ուժով հաղթահարելու մասին էր։ Նա հասկանում էր մահվան հանդեպ հարության զորությունը։

Սա այն հիմնարար հավատքն է, որ մենք ունեցել ենք դարերի ընթացքում, որը մեր Եկեղեցին քարոզել է իր քահանաների միջոցով նախքան Ամերիկա գալը և նյութական հարստության հետ կապված կրոնի խեղաթյուրված ըմբռնումներով լցվելը։ Սա այն հավատքն է, որը քարոզել է Եկեղեցին՝ լինի Խրիմյան, թե Կոմիտաս, Շնորհալի, թե Տաթևացի, կամ այսօր Արցախի խրամատներում, որտեղ մեր զինվորները խաչակնքվում են, մկրտվում և մտնում մարտի՝ պաշտպանելու իրենց սիրելիների կյանքը։

Սա է Սրբերի զորությունը և պատգամը։ Սա կապն է Կյանքի Աղբյուրի հետ, որը կապվում է ոչ թե Բեթղեհեմի մսուրի, այլ ամբողջ հավերժության հետ. «Սկզբից էր Բանը, և Բանը Աստծու մոտ էր, և Բանը Աստված էր։ … Նա եկավ իր իսկական տունը, և իրենք նրան չընդունեցին, բայց նրանց, ովքեր հավատում են, նա իշխանություն տվեց լինելու Աստծու որդիներ» (Հովհաննես 1)։

Այո՛, ՄԵՆՔ Աստծո զավակներն ենք։ Մենք Աստծո ժողովուրդն ենք։ ՍՐԲԵՐԸ հասկանում էին սա։ Ահա թե ինչու և ինչպես նրանք գործեցին իրենց հրաշքները։ Այսպես ենք մենք ոտքի կանգնել և հաղթել յուրաքանչյուր թշնամու։ «…Նրանց, ովքեր հավատում են, Նա իշխանություն տվեց Աստծո զավակներ լինելու»։

Իսրայելը Մերձավոր Արևելքում գտնվող հողակտոր չէ, ոչ էլ էթնիկապես միատարր մարդկանցով երկիր. այն բառացիորեն նշանակում է «Աստծով հաղթող»՝ Աստծու ժողովուրդ։ Բավարար չէ, որ Եդեմի պարտեզը Հայաստանում է (Ծննդ. 2:10) և Նոյյան տապանը հանգրվանում է Հայաստանում (Ծննդ. 8:4), բավարար չէ, որ մենք եղել ենք առաջին քրիստոնյա ազգը, այլ մեզանից յուրաքանչյուրը, ով մկրտված է Հայ Եկեղեցու Սուրբ Ավազանից, մեզանից յուրաքանչյուրը, ով վերստին ծնված է մեր Սուրբ Մորից, երբ դուրս ենք գալիս Մկրտության ջրից և ստանում Սուրբ Մյուռոնի դրոշմը, քահանան երգում է. «Նոր Իսրայէլ կոչեցաք ի Քրիստոս, եղաք բաժին Տեառն և ժառանքակից Քրիստոսի»։

Ի՜նչ զորություն։ Մենք կապված ենք այն Հեղափոխությանը, որը սկսեց Քրիստոսը։ Հասկանո՞ւմ եք հիմա։ Յուրաքանչյուր պատմություն, որտեղ Հիսուսը տեսողություն է տալիս կույրերին, լսողություն՝ խուլերին և կյանք՝ մեռելներին, նա եզրափակում է «Մի՛ վախեցեք» խոսքերով։

Սրբերը կապն են Աստվածայինի հետ։ Նրանք անցել են այս ուղիով։ Նրանք դուրս են եկել իրենց մարդկային սահմաններից և կարողացել են հաղորդակցվել Աստվածայինին, քանի որ Հիսուս Քրիստոսը եղել է նրանց էության կենտրոնում և նրանց էության արտահայտությունը։ Հարգելով մեր այն եղբայրներին ու քույրերին, որոնք եկել և ստեղծել են նոր դավանանքներ, որոնք մերժում են սրբերին և նրանց մեջ քիչ կամ ընդհանրապես արժեք չեն տեսնում, նրանք ձեզ հեռու են պահել կյանքի աղբյուրից։ Նրանք ձեզ հեռու են պահել ՍՈՒՐԲ ՄՅՈՒՌՈՆԻՑ։ Այն կենսաէներգիայից, որը ձեզ կապում է բոլոր ՍՐԲԵՐԻ հետ։ Որը ձեզ կապում է Քրիստոսի հետ, ով սկզբից ի վեր այնտեղ է և ապրում է սրբերի մեջ՝ Աստվածածնի, Թադեոսի և Բարդուղիմեոսի, Հռիփսիմեի և Գայանեի, Լուսավորչի և Տրդատի, Սեբաստիայի 40 մանուկների, Շուշանի և Սանթուխտի, Տաթևացու, Նարեկացու, Շնորհալու, Ցեղասպանության սուրբ նահատակների մեջ, և Արցախի առաջնագծում, և մեզ բոլորիս մեջ։ Նոր Իսրայելը։

Մի՛ փնտրեք այլուր։ Վերադարձե՛ք այն Եկեղեցուն, որը մեզ կապում է Քրիստոսի զորությանը։ Այն Եկեղեցուն, որն ունի Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի ժամանակներից եկող Մյուռոնը, որով օծվել են Արցախի առաջնագծում կանգնած զինվորների ճակատները։ Մենք կոչված ենք քայլելու սրբերի հետ։ Մենք կոչված ենք պաշտպանելու Հայաստանը այն զենքերով, որոնք միշտ ունեցել ենք։ Դուք Աստծո մեջ նոր ՀԱՂԹՈՂՆԵՐ եք։ Ձեզ հետ վերցրե՛ք մտքի, խոսքի, գրի, օգնության, գործի և կարողության զենքերը։ Հիսուս Քրիստոսը սկիզբ դրեց Հեղափոխությանը, և մենք կապված ենք դրան։ Այսօր այն օրն է, երբ պետք է գիտակցեք, որ հրավերը ձեզ է ուղղված՝ պատասխանելու համար։ Քրիստոսը մեզանից յուրաքանչյուրի մեջ է։ Եթե գրում եք՝ գրե՛ք, եթե եփում եք՝ եփե՛ք, եթե կարում եք՝ կարե՛ք, եթե աղոթում եք՝ աղոթե՛ք, եթե բժիշկ եք՝ բուժե՛ք, եթե մարդ եք՝ կարեկցե՛ք, կիսվե՛ք այդ կարեկցանքով և տեսե՛ք, թե ինչպես կարող եք հաղորդակից դառնալ Աստվածայինին։ Սրբերը դա արեցին։ Մենք նույնպես կարող ենք։

Աստված օրհնի ձեզ, հայ ժողովրդին, հայ ազգին և Հայաստանին։ Ամեն։