Հիսուսի մասին գրված հազարավոր գրքերից ես հաճախ ընտրում եմ այնպիսի գործեր, որոնք ինձ մարտահրավեր են նետում՝ իրերին նայելու այլ, գուցե նոր տեսանկյունից։ Այդպիսի գրքերից է Նիկոս Կազանձակիսի «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը» գեղարվեստական ստեղծագործությունը։ Այն գրվել է 1955 թվականին՝ առաջացնելով հակասություններ, իսկ 1988 թվականին էկրանավորվել է՝ արժանանալով պահպանողական և ուղղափառ քրիստոնյաների առարկություններին։*
Կազանձակիսի այս պատմությունը խորապես ուսումնասիրված և մտածված է։ Նա սյուժեն ներկայացնում է հետևյալ կերպ. խաչված Մեսիային խաչի վրա առաջարկվում է Իր «վերջին գայթակղությունը»։ Նրան հնարավորություն է տրվում տեսնել խաչից այն կողմ գտնվող կյանքը, ճաշակել ընտանեկան կյանքի բերկրանքը, կիսել հուշերը ընկերների հետ և ապրել մինչև խոր ծերություն։ Նրան հնարավորություն է տրվում ունենալ նույն երազանքները, ինչ բոլոր մարդիկ, և լինել այնպիսին, ինչպիսին բոլոր մարդիկ են։ Այնուամենայնիվ, Նա դիմադրում է գայթակղությանը։ Նա «ոչ» է ասում աշխարհի բոլոր պատրանքներին և ընտրում է կատարել Հոր կամքը։
Ազատ կամքի պարգևը՝ այսինքն՝ այլ կերպ վարվելու ընտրությունը, Աստծո կողմից մեզ տրված մեծագույն պարգևներից մեկն է։ Այս վեպում մեզ առաջարկվում է «ի՞նչ կլիներ, եթե» սցենարը և հնարավորություն՝ հաղթահարելու առանց տառապանքի ապրելու և խաղաղ մահով մահանալու բնական գայթակղությունը։ Այն մեզ հնարավորություն է տալիս պատմությանը նայել ևս մեկ տեսանկյունից։
Հիսուսն ընտրեց Խաչը։ Այդ ընտրության մեջ մենք տեսնում ենք, թե որքան սերտորեն են միահյուսված Սերն ու Խաչը։
Այսօրվա աղոթքը Հովհաննեսի Ավետարանի 12-րդ գլխից է՝ Հիսուսի խոսքերը, որոնք ասում են. Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ. եթե ցորենի հատիկը հողի մեջ ընկնելով չմեռնի, ապա մենակ կմնա, իսկ եթե մեռնի, շատ պտուղ կտա։ Ով սիրում է իր կյանքը, կկորցնի այն, և ով ատում է իր կյանքը այս աշխարհում, կպահի այն հավիտենական կյանքի համար։ Եթե մեկը ծառայի Ինձ, թող հետևի Ինձ, և որտեղ Ես եմ, այնտեղ էլ կլինի Իմ ծառան։ Եթե մեկը ծառայի Ինձ, Իմ Հայրը կպատվի նրան։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/09/Crosses-at-Golgotha-with-sunlight-782-e1757554546537.jpg910898Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2026-04-30 00:10:172026-04-29 10:08:45Եվս մեկ փորձություն
On this Friday, with thoughts of the Holy Cross, we go back to the original day of the Cross, the day of Crucifixion, on a day that has now been designated as “Good Friday.” On that day, an innocent man was condemned to death. He was beaten and flogged for spreading a message of love. He was mocked and humiliated on made-up political charges. Standing at the foot of the Cross were only five or six of his followers, in stark contrast to the thousands who ushered him into Jerusalem only four days earlier (on Palm Sunday).
If you were one of those people standing at the foot of the Cross, or if you heard this story up and only to this point, you would hardly believe this to be a Good Friday. The horrifying torture and death of Jesus Christ was anything but a good event.
Then came Sunday. On Easter Sunday, Jesus’ tomb was empty! He has Risen! The first gospel – good news – is what changed an evil and “Bad” Friday into Good Friday! By his glorious Resurrection, Jesus made the instrument of torture and death, into a symbol of victory and goodness. He taught us that the cross – our trials and tribulations – are not to be avoided but must be embraced. And herein we learn the lesson that Resurrection can only follow Crucifixion.
Today we pray the Armenian Church’s prayer (from the Book of Hours): By this Holy Cross let us ask the Lord, that through it He would save us from sin and sustain us by His goodness; Keep us in peace, Christ our God, under the protection of your Holy and venerable Cross. Save us from visible and invisible enemies. Make us worthy to thankfully glorify you with the Father and the Holy Spirit, now and always and unto ages of ages. Amen.
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/09/Crosses-at-Golgotha-with-sunlight-782-e1757554546537.jpg910898Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2025-09-12 00:01:342025-09-10 18:36:20Ուրբաթից մինչև այս ուրբաթ
Հիսուսի մասին գրված հազարավոր գրքերից ես հաճախ ընտրում եմ այնպիսի գործեր, որոնք ինձ մարտահրավեր են նետում՝ իրերին նայելու այլ, գուցե նոր տեսանկյունից։ Այդպիսի գրքերից է Նիկոս Կազանձակիսի «Քրիստոսի վերջին գայթակղությունը» գեղարվեստական ստեղծագործությունը։ Այն գրվել է 1955 թվականին՝ առաջացնելով հակասություններ, իսկ 1988 թվականին էկրանավորվել է՝ արժանանալով պահպանողական և ուղղափառ քրիստոնյաների առարկություններին։*
Կազանձակիսի այս պատմությունը խորապես ուսումնասիրված և մտածված է։ Նա սյուժեն ներկայացնում է հետևյալ կերպ. խաչված Մեսիային խաչի վրա առաջարկվում է Իր «վերջին գայթակղությունը»։ Նրան հնարավորություն է տրվում տեսնել խաչից այն կողմ գտնվող կյանքը, ճաշակել ընտանեկան կյանքի բերկրանքը, կիսել հուշերը ընկերների հետ և ապրել մինչև խոր ծերություն։ Նրան հնարավորություն է տրվում ունենալ նույն երազանքները, ինչ բոլոր մարդիկ, և լինել այնպիսին, ինչպիսին բոլոր մարդիկ են։ Այնուամենայնիվ, Նա դիմադրում է գայթակղությանը։ Նա «ոչ» է ասում աշխարհի բոլոր պատրանքներին և ընտրում է կատարել Հոր կամքը։
Ազատ կամքի պարգևը՝ այսինքն՝ այլ կերպ վարվելու ընտրությունը, Աստծո կողմից մեզ տրված մեծագույն պարգևներից մեկն է։ Այս վեպում մեզ առաջարկվում է «ի՞նչ կլիներ, եթե» սցենարը և հնարավորություն՝ հաղթահարելու առանց տառապանքի ապրելու և խաղաղ մահով մահանալու բնական գայթակղությունը։ Այն մեզ հնարավորություն է տալիս պատմությանը նայել ևս մեկ տեսանկյունից։
Հիսուսն ընտրեց Խաչը։ Այդ ընտրության մեջ մենք տեսնում ենք, թե որքան սերտորեն են միահյուսված Սերն ու Խաչը։
Այսօրվա աղոթքը Հովհաննեսի Ավետարանի 12-րդ գլխից է՝ Հիսուսի խոսքերը, որոնք ասում են. Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ. եթե ցորենի հատիկը հողի մեջ ընկնելով չմեռնի, ապա մենակ կմնա, իսկ եթե մեռնի, շատ պտուղ կտա։ Ով սիրում է իր կյանքը, կկորցնի այն, և ով ատում է իր կյանքը այս աշխարհում, կպահի այն հավիտենական կյանքի համար։ Եթե մեկը ծառայի Ինձ, թող հետևի Ինձ, և որտեղ Ես եմ, այնտեղ էլ կլինի Իմ ծառան։ Եթե մեկը ծառայի Ինձ, Իմ Հայրը կպատվի նրան։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2021/09/Khatchkar-2Bp-2B292-2BMatenadaran-2BMs-2B3833.jpeg1024775Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2025-05-06 00:01:232025-05-05 21:44:46Գայթակղիչ մի գայթակղություն
Armodoxy for Today: Holy Saturday – Before the Dawn
This Easter Eve we find ourselves in a rather awkward position. We have been through the Lenten journey and walked together during this Holy Week, but today, we find it difficult to really make sense of what we witnessed. Yesterday, we stood at the foot of the Cross of Christ, looking up at our Savior, looking up at a seemingly helpless god, a god who is unable to help himself and protect himself from the perils of humankind.
While Jesus was betrayed and sentenced to death, you and I – all of us – were betrayed to darkness, which is a much a bigger condemnation than death itself. Darkness is our first fear. A room without lights is scary at any age. Darkness holds the unknown. Each step we take in darkness needs to be measured. Imagine a life without Christ – a life without light, a life without love? Imagine a life with no purpose and no meaning. Darkness.
But today, off in the distance, we see light. We see a glimmer of hope, after all, we are children of history, we know how this story is going to end. Unlike the disciples, who were confused and didn’t know what to believe, we have the advantage of knowing that after crucifixion, something incredible will happen, Jesus will resurrect.
Easter Eve is a reminder that it’s always darkest before the dawn.
So off in the distance we see that light, that light of resurrection. In fact, Scripture tells us that before the dawn of the first day, before that Easter morning, the women went to the grave and found it empty. Plant your feet firm in this dawn, on this Easter Eve, you are at the grave. Easter has not come yet, but we know that there’s something great. We know that the journey that we took together over the last seven weeks is about to unfold – not end, but unfold into something greater, which we call life. We are about to confront life, as Christians, as witnesses to the resurrection, as witnesses to the power of love over hate, to the power of light over darkness, to the power of good over evil, to life over death.
All four Evangelists record the details of the first encounter with the Resurrected Lord. It was a small group of women, who had gone to with the intention of anointing Jesus’ Body that first received the news of the Resurrection. Today, you have arrived at the Grave before the dawn. Your anticipation will not be disappointed.
https://epostle.net/wp-content/uploads/2025/04/Darkest-Before-the-Dawn-687.jpg11251125Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2025-04-19 00:01:222025-04-18 22:26:29Ավագ շաբաթ՝ արշալույսից առաջ
Armodoxy for Today – Holy Friday – Participants in the Crucifixion
The journey through Lent, and now through Holy Week culminates today. It all comes together at the foot Cross. The Cross is the great equalizer. No one is exempt from the Cross — young and old, rich and poor, statesman and transient all have their crosses, but today, we witness that even God is crucified.
The Crucifixion of our Lord, Jesus Christ is an event of singularity. It stands unique in the history of humankind. The acts of love, kindness and the message of hope with which Jesus came and showered us was repaid by acts of hatred, prejudice and death. He was crucified as a death sentence; a death sentence for spreading love.
With the help of St. Nersess Shnorhali, and his magnificent Aysor Anjar prayer we can come to understand the significance of this day as he takes love and juxtaposes it next to the hate that led to the Cross. First, we understand that this is not an ordinary man being punished, or even falsely punished for crimes. Rather, this is the Creator. This is the same One who breathed that first breath of life in the first human (and each of us) and now that Breath was being beaten out of Him. St. Nersess reminds us that the One who cried down from the Cross saying, I am thirsty was the same One who was offered vinegar, when, in fact, He was the one who made the rivers flow out of Eden. The same Hands which were nailed to the Cross and from which Blood was now dripping, were the same Hands which had fashioned the heavens and the earth, the same Hands which had written the law on the tablets. Those same Hands had given sight to the blind and hearing to the deaf and had pulled Peter from the sea and then hushed the sea. Those same Hands which had created all of us were now being nailed by us to the Cross.
Today’s meditation is one of not only walking with Jesus to the Crucifixion, but understanding our place within the story of Crucifixion. That is, those people who nail Christ to the Cross are none other than us. When we practice hatred, when we allow prejudice, when we carry anger in our hearts, we are basically putting Christ back up on that Cross. We are the ones who are pounding those nails into Him, because just as we learned that when we practice good deeds to the least of Christ’s brothers and therefore do it to him, so too when we hate, when we allow anger to rule our emotions toward our brothers and sisters we therefore allow that hatred to go to Christ, and we participate in this Crucifixion,
Our Lenten journey, together with our Holy Week journey, is now ending. We arrive at the cross of Christ. We stand there at the foot of the cross, looking up and seeing our Savior beaten, bleeding and now killed.
We see Jesus looking down at us, asking for water, asking for assistance, asking for his mother. We hear him say to Here is your mother… reminding us that in this world we are united. The Crucifixion reminds us about the common thread that unites us all: the suffering of humankind. In fact, we may never be able to understand in human terms what a resurrection is, but when you talk about crucifixion, each and every one of us understands some portion of betrayal, of denial, of loneliness, of hurt, of pity, of being nailed for things that we never will understand, and at that final hour, Jesus cries out. Eli, Eli, lama sabachthani?(=My God, my God. Why have you forsaken me) cry that we share, a cry that comes from the bottom of our hearts as well.
Armodoxy for Today: Holy Monday – Hearing with your heart
A post on social media asks, “Jesus crucified 1.5 million Armenians with him. He never saved anyone. Why praise him!?!” The large number is in reference to the martyrs of the Armenian Genocide of 1915. Social media is only a new medium for an age-old question. This question is asked because the bigger question pertaining to this Week is even more puzzling. Indeed, the Passion of our Lord Jesus Christ does not make sense on human terms for even more reasons. How do we explain a person who gives love, who is sacrificial in every aspect of his giving, who heals the sick, raises the dead, and in return, receives a death sentence. At this point, many will dismiss the Christian experience by identifying it as nonsense, literally, that is, that which does not make sense.
In a final farewell discourse, Jesus shares words of comfort with his disciples, to make sense out of the seemingly nonsensical. He speaks of God’s love.
The Disciples had been in the presence of Christ for three years when he spoke to their heart. You have been through the Lenten journey, 40 days of preparation for this week. I ask you to sit with the Disciples today. With the teachings and exercises of the last several weeks, listen with your hearts to these words coming from your teacher, your brother and your friend. And believe.
A reading from John chapter 14:
Jesus says, “Let not your heart be troubled; you believe in God, believe also in Me. In My Father’s house are many mansions; if it were not so, I would have told you. I go to prepare a place for you. And if I go and prepare a place for you, I will come again and receive you to Myself; that where I am, there you may be also. And where I go you know, and the way you know.”
Thomas [one of the Disciples] said to Him, “Lord, we do not know where You are going, and how can we know the way?”
Jesus said to him, “I am the way, the truth, and the life. No one comes to the Father except through Me.
“If you had known Me, you would have known My Father also; and from now on you know Him and have seen Him.”
Philip [another of His Disciples] said to Him, “Lord, show us the Father, and it is sufficient for us.”
Jesus said to him, “Have I been with you so long, and yet you have not known Me, Philip? He who has seen Me has seen the Father; so how can you say, ‘Show us the Father’? Do you not believe that I am in the Father, and the Father in Me? The words that I speak to you I do not speak on My own authority; but the Father who dwells in Me does the works. Believe Me that I am in the Father and the Father in Me, or else believe Me for the sake of the works themselves.
“Most assuredly, I say to you, he who believes in Me, the works that I do he will do also; and greater works than these he will do, because I go to My Father. And whatever you ask in My name, that I will do, that the Father may be glorified in the Son. If you ask anything in My name, I will do it.
Եթե 33 թվականի վաղ գարնանը Դուք Երուսաղեմում լինեիք և պատահաբար ականատես դառնայիք Նազովրեցի Հիսուսի հալածանքներին, կեղծ դատավարությանը, տանջանքներին և վերջնական մահապատժին, ապա անշուշտ շփոթված կլինեիք, ինչպես և այն ժամանակվա մարդիկ։
Տարին 33-ն է։ Հիսուսն իր քարոզչությունը սկսել էր ընդամենը երեք տարի առաջ։ Նա սիրո մասին էր խոսում։ Նա բժշկում էր հիվանդներին և հրաշքով ազատում մարդկանց բազմաթիվ սոցիալական ու ֆիզիկական հիվանդություններից։ Նա դուրս եկավ հաստատված կարգերի դեմ, ինչն էլ նրան խնդիրների առաջ կանգնեցրեց կրոնական իշխանությունների հետ։ Նրանք հալածեցին Նրան և վերջապես կազմակերպեցին Նրա խաչելությունը։ Ուրբաթ օր էր՝ կեսօրից հետո։ Լուրեր էին տարածվել, որ Նա, իրականում, Աստծո Որդին է, և նրանք ծաղրում էին Նրան՝ ասելով. «Ուրիշներին փրկեց, իսկ Իրեն չի կարող փրկել։ Եթե Իսրայելի Թագավորն է, թող հիմա խաչից իջնի, և մենք կհավատանք Նրան։ Նա ապավինեց Աստծուն. թող Աստված ազատի Նրան, եթե Նրան է ուզում, քանի որ ասաց՝ «Ես Աստծո Որդի եմ»։ (Մատթեոս 27:42-43)
Եթե այդ ուրբաթ երեկոյան Դուք լքեիք քաղաքը՝ ականատես լինելով Նրա կյանքի դաժան ընդհատմանը, ապա Հիսուսի պատմության միայն կեսին կծանոթանայիք։ Եթե ականատես լինեիք խաչելությանը և հեռանայիք, ապա, հասկանալիորեն, կհավատայիք, որ Հիսուսի պատմությունն այնտեղ ավարտվեց։ Դուք կհավատայիք, որ չարը հաղթել է, իսկ Աստծո խոստումը լոկ անիրականանալի խոսքեր էին։
Բարեբախտաբար, մենք գիտենք, որ պատմությունը ուրբաթ օրը՝ խաչելությամբ չավարտվեց։ Ահա թե ինչու մենք ունենք համարձակություն և քաջություն այդ օրն անվանելու «Ավագ» ուրբաթ։ Մենք գիտենք, որ կիրակի օրը Հիսուսը հարություն առավ մեռելներից։
Քրիստոնյան ունի կյանքը Հարության հայելու միջով դիտելու յուրահատուկ տեսլականը։ Այլ կերպ ասած՝ մենք տեսել ենք Խաչելությունը, բայց մենք գիտենք, որ Հարությունը սպասում է մեզ։ Զատկի կիրակի օրվանից՝ Հարության դիտակետից նայելով, մենք կարող ենք Սուրբ Պողոսի հետ միասին հռչակել. «Ո՞ւր է, մահ, քո հաղթությունը։ Ո՞ւր է, մահ, քո խայթոցը»։ (Ա Կորնթացիս 15:55)
Այսօր մենք Արցախի Խաչելության վկաներն ենք։ Որպես Հայ Եկեղեցի՝ մենք Հարության վկաներն ենք։ Մենք այնտեղ էինք 33 թվականի այդ կիրակի առավոտյան՝ Դատարկ գերեզմանի մոտ։ Մենք այնտեղ էինք 4-րդ դարում՝ Խոր Վիրապում Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի բանտարկության ավարտին։ Մենք այնտեղ էինք 5-րդ դարում՝ Ավարայրում՝ Սուրբ Վարդանի հետ։ Մենք այնտեղ էինք դարերի ընթացքում բարբարոսների հալածանքների ժամանակ։ Մենք այնտեղ էինք 1915 և 1918 թվականներին։ Մենք սգացինք մեր նահատակների կորուստը, բայց նաև հնչեցրինք Սարդարապատի զանգերը։ Մենք այնտեղ էինք կոմունիզմի տարիներին և այնտեղ էինք, երբ կոմունիզմը փլուզվեց։ Մենք այնտեղ ենք նաև այսօր՝ հռչակելով նույն Ճշմարտությունը, որը հռչակել ենք դարեր շարունակ։ Խաչելությունը վերջը չէ, որովհետև կա Հարություն։ Բարին հաղթում է չարին, կյանքն ավելի տևական է, քան մահը։ Խավարը երբեք չի կարող հաղթել Լույսին։ Եվ Սերը միշտ ավելի հզոր է, քան չարը։
Եթե երբևէ հուսալքություն զգաք, ապա միայն բացեք Ձեր սրտերը Սուրբ Եկեղեցու Հարության պատգամի առջև։
Այսօրվա խորհրդածությունը Սուրբ Ղուկասի Հարության վկայությունից է. Շաբաթվա առաջին օրը, վաղ առավոտյան, նրանք և իրենց հետ եղող այլ կանայք եկան գերեզման՝ իրենց պատրաստած անուշաբույր յուղերով։ Բայց նրանք գերեզմանի մոտի քարը գլորված գտան։ Ներս մտան և Տեր Հիսուսի մարմինը չգտան։ Եվ մինչ նրանք այս մասին տարակուսում էին, ահա փայլուն հանդերձներով երկու մարդ կանգնեց նրանց մոտ։ Եվ երբ նրանք վախեցան ու երեսները դեպի գետին խոնարհեցին, նրանք ասացին. «Ինչո՞ւ եք կենդանուն մեռելների մեջ փնտրում։ Այստեղ չէ, այլ հարություն է առել։ Հիշե՛ք, թե ինչպես էր Նա խոսում ձեզ հետ, երբ դեռ Գալիլեայում էր, ասելով. «Մարդու Որդին պետք է մատնվի մեղավոր մարդկանց ձեռքը, խաչվի և երրորդ օրը հարություն առնի»։
https://epostle.net/wp-content/uploads/2023/09/IMG_2800-rotated.jpg24482448Վազգեն Մովսեսյանhttps://epostle.net/wp-content/uploads/2022/07/final_logo_large_for_epostle_web-300x189.pngՎազգեն Մովսեսյան2023-09-27 00:01:362023-09-26 21:55:55Խաչելությունից հետո
Զգուշացում. հաջորդող հաղորդագրությունը կարող է պարունակել պատկերավոր և/կամ հուզող բովանդակություն, որը նախատեսված է պատմական նպատակների համար։
Օքսիմորոնը խոսքի պատկերավոր միջոց է, որը միավորում է հակադիր իմաստ ունեցող հասկացություններ մեկ բառի կամ արտահայտության մեջ, որն ինքնին հակասական է։ Օրինակ՝ «բնական կերպով գործելը» օքսիմորոն է, քանի որ եթե Դուք խաղում եք, ապա բնական չեք։ «Սարսափելի լավ» արտահայտությունը հաճախ օգտագործվում է գերազանց որակի մասին խոսելիս, թեև եթե ինչ-որ բան սարսափելի է, ապա այն հաստատ լավը լինել չի կարող։ Կան բազմաթիվ օքսիմորոններ, որոնք մեր առօրյա խոսակցությունների մասն են կազմում։ «Հսկա ծովախեցգետին», «քաղաքացիական պատերազմ», «հին նորություններ», «քաղցր-դառը»՝ բոլորն էլ հակադիր իմաստ ունեցող բառերի զուգակցման օրինակներ են։
Ես գտել եմ նույն կամ նմանատիպ իմաստ ունեցող բառերի մի շարք, որոնք զուգակցված են այնպիսի պատրանք ստեղծելու համար, թե դրանք հակադիր են։ Եվ թեև դրանք ներթափանցել են մեր առօրյա խոսակցությունների մեջ, դրանց զուգակցումը ինձ չի խաբում։ Խոսքը «ռազմական հանցագործություններ» բառերի մասին է։ Մենք խոսում ենք այն մասին, որ մարդիկ մեղավոր են ռազմական հանցագործությունների մեջ, կարծես պատերազմն ինքնին հանցագործություն չէ. կարծես հնարավոր է պատերազմ վարել՝ առանց հանցագործություն կատարելու։ Մի փոքր ավելի խորանալով՝ մենք տեսնում ենք, որ գոյություն ունեն պատերազմը կարգավորող կանոններ և նորմեր։ Քանի որ մենք մեր հասարակությունը դասակարգել ենք որպես քաղաքակիրթ, մենք պատերազմի համար կանոններ ենք հորինել։ Զինվորը համարվում է օրինական թիրախ, իսկ խաղաղ բնակիչը՝ ոչ։ Սա խելահեղ է հնչում, բայց մի երիտասարդ, ով կրում է զինվորի համազգեստ, այլևս չի համարվում մեկը, ով ունի մայր կամ հայր, որոնք կկործանվեն նրա մահվան լուրից։
Տարօրինակ և նույնիսկ զզվելի է, երբ մենք փորձում ենք համոզել մեզ, որ քաղաքակիրթ ենք, որ մեր հակամարտությունները լուծվում են նրանց գնդակահարությամբ, խեղման, վիրավորման և սպանության միջոցով, ովքեր ընդդիմանում են մեզ։ Ռուանդայի Կիգալի քաղաքում ես կանգնեցի ցեղասպանության թանգարանում։ Այնտեղ ցուցադրված էին 20-րդ դարի բոլոր ցեղասպանությունները։ Ես կանգնած էի որպես 20-րդ դարի առաջին ցեղասպանությունը վերապրածների զավակ՝ 20-րդ դարի վերջին ցեղասպանության վայրում։ Մեկ ոտքս Հայաստանում, մյուսը՝ Ռուանդայում, ես նայում էի 100 տարվա ընթացքին և այն բոլոր ցեղասպանություններին, որոնք տեղի են ունեցել դրանց միջև։ Հոլոքոստը, Կամբոջան, Եթովպիան, Բոսնիան բոլորն էլ այնտեղ էին՝ այլոց հետ միասին, որոնք ինչ-որ կերպ դուրս էին մնացել երեկոյան լուրերից։ Սթափեցնող է, երբ նայում ես դրանց բոլորին և մտածում՝ արդյո՞ք սա է լավագույնը, որ կարող ենք անել հակամարտությունները լուծելու համար։
Ռազմական հանցագործություններ։ Մենք նույնիսկ ունենք մահապատիժները կարգավորող կանոններ, այսինքն՝ պետության կողմից հաստատված սպանություններ։ Քրիստոսի ժամանակ մենք գիտենք, որ խաչելությունը հանցագործներին մահապատժի ենթարկելու ձևն էր։ Այն, ինչ մենք գուցե չգիտենք, այն է, որ խաչվածների մահվան պատճառը շնչահեղձությունն էր։ Խաչված անձը դանդաղ մահ էր ապրում՝ հազիվ շունչ քաշելով, և յուրաքանչյուր շնչառության հետ նրա օրգանիզմում ավելի ու ավելի քիչ թթվածին էր մնում։ Դա դաժան և անսովոր էր։ Դա մահապատժի գործընթացն էր երկու հազարամյակ առաջ։ Մենք «զարգացանք», և այժմ մենք մարդասիրաբար ենք սպանում։ «Նկատեցի՞ք այդ օքսիմորոնը»։ Արագ գնդակ՝ գնդակահարող ջոկատի կողմից, էլեկտրահարում, գազի խցիկ և մահացու ներարկում։ Իսկ հետո 2020 թվականին մենք իմացանք Ջորջ Ֆլոյդի մասին, ով ո՛չ դատվել է, ո՛չ էլ դատապարտվել, մահացավ շնչահեղձությունից, երբ նրան թթվածնից զրկեցին Մինեապոլիսի փողոցներում։
Հիսուսի ժամանակ նրանք ունեին մահապատիժը կարգավորող կանոններ և նորմեր։ Բայց դա մարդասիրական մեթոդների մասին չէր, այլ մարդու կողմից ստեղծված օրենքների։ Սուրբ Հովհաննեսի Ավետարանում մենք կարդում ենք, որ այն բանից հետո, երբ Հիսուսը Խաչի վրա ավանդեց Իր հոգին, (19:31-35) «...Քանի որ Պատրաստության օրն էր, որպեսզի մարմինները շաբաթ օրը խաչի վրա չմնան (քանի որ այդ շաբաթը մեծ օր էր), հրեաները Պիղատոսից խնդրեցին, որ նրանց սրունքները ջարդեն և տանեն։ Այն ժամանակ զինվորները եկան և ջարդեցին առաջինի և նրա հետ խաչված մյուսի սրունքները։ Բայց երբ եկան Հիսուսի մոտ և տեսան, որ Նա արդեն մեռած է, Նրա սրունքները չջարդեցին։ Բայց զինվորներից մեկը նիզակով խոցեց Նրա կողը, և անմիջապես արյուն ու ջուր դուրս եկավ»։
Շատ նման «ռազմական հանցագործություններ» ժամանակակից արտահայտությանը, հրեաներն ունեին կանոններ և նորմեր, որոնք թույլ էին տալիս մահ՝ նույնիսկ դաժան մահ, քանի դեռ կանոնները պահպանվում էին։
Այդ նիզակը, որը հայտնի է որպես Սուրբ Գեղարդ, այժմ պահվում է Հայ Եկեղեցում։ Հայերենում այն կոչվում է Սուրբ Գեղարդ, և մեր վանքերից մեկը, որտեղ այն պահվել է, կրում է այդ գործիքի անունը։ Այն օգտագործվում է Սուրբ Մյուռոնի օրհնության ժամանակ՝ սրբազան յուղը խառնելու և օրհնելու համար։ Երբ այդ նիզակը մտավ մեր Տեր Հիսուսի անշունչ մարմնի մեջ Խաչի վրա, այն սրբագործվեց այնպես, ինչպես Խաչելության Խաչը դարձավ Փրկության Խաչ՝ Խաչելությունից հետո։
Չկա այնպիսի բան, ինչպիսին ռազմական հանցագործությունն է։ Բոլոր պատերազմները հանցագործություններ են։ Մենք պետք է դադարենք խաբել ինքներս մեզ։ Հակամարտությունները պետք է լուծվեն քաղաքակիրթ ճանապարհով։ Եթե Քրիստոսը սպանության գործիքները վերածեց կյանքի գործիքների, մենք կարող ենք նույնն անել մեր լեզվի և արտահայտությունների մեջ։ Մենք կարող ենք «ռազմական հանցագործությունները» վերածել «խաղաղության գործողությունների»։
Աղոթենք Հայ Եկեղեցու Ժամագրքից. «Բարերար և բազմողորմ Աստված, Քո թողության և մարդկության հանդեպ անսահման սիրո միջոցով հիշիր բոլոր նրանց, ովքեր հավատում են Քեզ և ողորմիր բոլորին։ Օգնիր մեզ և փրկիր մեզ մեր բազմաթիվ վտանգներից ու փորձություններից։ Արժանացրու մեզ շնորհակալություն հայտնելու և փառաբանելու Քեզ՝ Հորը, Որդուն և Սուրբ Հոգուն, այժմ և միշտ։ Ամեն։»
Խաչը Քրիստոսի և քրիստոնեության խորհրդանիշն է։ Տանջանքի այս գործիքը դարձավ տառապանքի և մահվան հանդեպ տարած հաղթանակի արտահայտությունը։ Խաչի խորհրդանիշի մեջ մենք գտնում ենք պարտության հանդեպ հաղթանակի, մահվան հանդեպ կյանքի և ատելությունը հաղթահարելու սիրո զորության արտահայտությունը։ Այն քրիստոնեության խորհրդանիշն է, քանի որ Հիսուս Քրիստոսի մեջ մենք տեսնում և հասկանում ենք նույնը՝ պարտության հանդեպ հաղթանակը, մահվան հանդեպ կյանքը և ատելությունը հաղթահարելու սիրո զորությունը։
Սուրբ Խաչի վերացումը վերաբերում է պատմական մի իրադարձության։ Սակայն Արմոդոքսիան պահանջում է, որ Դուք պատասխանատվություն ստանձնեք այն իրադարձությունների համար, որոնք տոնում եք։ Ավանդական եկեղեցիներում, ինչպիսիք են Հայ, Կաթոլիկ կամ Ուղղափառ եկեղեցիները, հեշտ է տարվել իրադարձության գեղեցկությամբ և կորցնել դրա բուն նպատակը։ Սուրբ Խաչի վերացումը մատնանշում է Քրիստոսի Խաչը։
Հայաստանի Գյումրի քաղաքում կա Սուրբ Աստվածածնին նվիրված մի եկեղեցի։ Այն կոչվում է «Յոթ Վերք»։ Այդ վերքերից մեկը վերաբերում է Սուրբ Մորը, ով իմանում է, որ իր որդին խաչվել է։ Այսօր Դուք հրավիրված եք լինելու Խաչելության վկան, ահավոր և ցավալի Խաչի վկան։
Հիսուսը պատմության մեջ վերացական կերպար չէ։ Սուրբ Մարիամի համար Նա իր Որդին էր և Փրկիչը։ Սուրբ Հովհաննեսի Ավետարանում մենք կարդում ենք, որ Սուրբ Մայրը Խաչելության վկան էր՝ Խաչի ստորոտից։ (19:25) Մոր անտանելի ցավը, երբ նա տեսնում է իր որդուն հանցագործների հետ տանջվելիս, պատմության միայն մի մասն է։ Հիսուսը դատվեց շինծու մեղադրանքներով. Նա դարձավ մարդկության քավության նոխազը։ Այսօրվա վարժությունը Հիսուսի Մոր՝ Մարիամի կոշիկների մեջ քայլելն է։ Կարո՞ղ եք նստել Խաչի ստորոտին և նայել վեր։ Երկնքի ֆոնին մենք պատկերացնում ենք մեր եղբորը, մեր քրոջը, մեր մորը, մեր հորը, մեր ընկերոջը, մեր թշնամուն, մեր որդուն... ով տանջվում է, և կյանքը դանդաղ հոսում է նրա մարմնից։ Հիսուսի աղաղակները ուղղված են մեզ բոլորիս. «Ծարավ եմ»։ «Ինչո՞ւ Ինձ լքեցիր»։ «Որտե՞ղ է Մայրս»։ Լսե՛ք շատ ուշադիր, և Դուք կլսեք նույն աղաղակները Արցախից, Կոնգոյից, Դարֆուրից, Ձեր փողոցից՝ ամենուր, որտեղ անարդարությունը գլուխ է բարձրացրել։ «Ծարավ եմ»։ «Ինչո՞ւ Ինձ լքեցիր»։ «Որտե՞ղ է Մայրս»։
Երեք ժամ շարունակ Դուք նստում և դիտում եք՝ միայն նկատելու համար մեր կողքին կաթող անմեղ արյունը։ Դուք լսում եք նվաստացուցիչ ծաղրը մարդկանցից, ովքեր նույնիսկ չեն ճանաչում մեզ կամ մեր սիրելիին։ «Նա արժանի էր դրան»։ «Ուրիշներին ազատեց, թող ինքն իրեն ազատի»։ «Ասում էր՝ հավատում է Աստծուն, դե, որտե՞ղ է հիմա իր Աստվածը»։ Վերջապես, Դուք լսում եք վերջին շնչառությունը և այս խոսքերը. «Կատարվեց։ Հա՛յր, Ձեր ձեռքերին եմ հանձնում իմ հոգին»։ Մի լռություն, որը հետագայում կանվանվի ականջ խլացնող, պատում է մեզ՝ ստիպելով հաշտվել մեր կորստի և մարդկության կրած կորստի հսկայական չափերի հետ։
Եվ հիմա Դուք լայն բացում եք Ձեր աչքերը և հասկանում, որ Հիսուսը վերացական չէ։ Նա չի պատկանում միայն պատմությանը, այլ բոլոր ժամանակներին։ Փախստականը, աղքատը, կաղն ու կույրը, թույլը, ճնշվածը, տառապողն ու հալածվածը այսօր խաչի վրա են, և լայն բաց աչքերով Դուք նայում եք երկնքի ֆոնին՝ տեսնելու, որ Խաչի վրա նույն Քրիստոսն է։
Սուրբ Խաչի վերացումը Հայ Եկեղեցու տոն է, քանի որ այն ձգում է մեզ և կապում Հիսուսի ու Նրա առաքելության հետ՝ հոգ տանելու կորածների, միայնակների, կաղերի, կոտրված սրտերի և տառապողների մասին։
Աղոթենք. Ո՛վ Քրիստոս, Դուք հաղթեցիք Խաչին և տանջանքի գործիքը վերածեցիք մեր Փրկության խորհրդանիշի։ Դուք հրավիրեցիք մեզ վերցնել Խաչը և հետևել Ձեզ։ Թող Ձեր սերը և կյանքը, որ տվեցիք մեզ բոլորիս Խաչի վրա, ոգեշնչեն մեզ, և մենք էլ մեր հերթին կիսվենք կյանքի պարգևով ուրիշների հետ։
Ավագ շաբաթվա 7-րդ օրը – Ավագ Ուրբաթ. խորհրդածություն Մեծ պահքի և Ավագ շաբաթվա այս ուղու ավարտին՝ Քրիստոսի, Մարիամ Աստվածածնի և Սուրբ Ներսեսի հետ խաչի ստորոտին։ Խաչն անխուսափելի է։ Աղոթք՝ «Տեր ողորմեա»։ Երաժշտություն՝ «Տեր ողորմեա»-ի կատարումը System of a Down-ի կողմից, «Stairway to Heaven» (Led Zeppelin) Symphonic Kashmir, «John Nineteen Forty One», Հիսուս Քրիստոս սուպերաստղ, Էնդրյու Լլոյդ Ուեբեր։ Շապիկ՝ Կարսի Սուրբ Առաքելոց հայկական եկեղեցին, որն այժմ վերածվել է մզկիթի։ 2014 թ., Տեր Վազգեն։ Պատրաստեց Սյուզի Շատարևյանը ePostle.net-ի համար։
